Pytania ustne — egzamin łowiecki

Łoś to największy przedstawiciel rodziny jeleniowatych w Polsce — byk osiąga do 600 kg i ponad 2 m w kłębie. Charakteryzuje się masywną, garbatą sylwetką z wysokim kłębem, długimi badylami (kończynami), wydłużonym łbem z nawisłą górną wargą oraz tzw. brodą (myszka) zwisającą pod gardłem. Suknia jest ciemnobrązowa do prawie czarnej, jaśniejsza na badylach; byk nosi poroże najczęściej w formie łopat.

Dołki rójne to zagłębienia w ziemi wygrzebywane i moczone moczem przez byka jelenia w czasie rykowiska. Służą do znakowania terenu zapachem oraz przyciągania i pobudzania łań do rui, a także demonstrowania siły wobec rywali. Byk tarza się w nich, nasycając suknię intensywną wonią rujną.

Rogacz w pierwszej głowie wyciera scypuł (czemcha) zwykle wiosną, w kwietniu–maju, gdy poroże skostnieje. Pierwsze poroże (parostki) zrzuca natomiast jesienią, w październiku–grudniu pierwszego roku życia, a kolejne corocznie. U dorosłych rogaczy zrzut przypada na październik–listopad, a wycieranie scypułu na marzec–kwiecień.

Okres godowy jelenia szlachetnego nazywa się rykowiskiem i przypada na wrzesień–październik. Byki ściągają do łań, tworzą chmary haremowe i rywalizują o nie, wydając donośny ryk (głos), znacząc dołki rójne i staczając walki na wieńce. Najsilniejszy byk stadny pokrywa łanie będące w rui.

Korona to zwieńczenie tyki wieńca utworzone przez co najmniej trzy odnogi (rosochy). Wyróżnia się koronę kielichową (odnogi rozchylone tworzące czaszę), koronę dłoniastą (łopatowatą) oraz tzw. wianek lub koronę nieregularną. Korona dobrze rozwinięta, kielichowa, świadczy o pełnowartościowym byku.

U sarny występuje zjawisko diapauzy embrionalnej (ciąża przedłużona). Kotna koza po pokryciu w okresie rui (sierpień) — zarodek przez kilka miesięcy nie zagnieżdża się i nie rozwija; właściwy rozwój płodu rusza dopiero zimą, w grudniu/styczniu. Łączny czas od pokrycia do wykotu wynosi około 9–10 miesięcy, a koźlęta przychodzą na świat w maju–czerwcu.

Bonitacja to ocena jakości łowiska pod względem warunków bytowania zwierzyny, ujmowana w klasy. Łowisko bardzo dobre (I klasa) zapewnia obfitą bazę żerową, osłonę i wodę, pozwalając na wysokie zagęszczenie i dobrą jakość osobników; dobre (II–III klasa) daje warunki przeciętne; słabe (IV–V klasa) cechuje uboga baza żerowa i niska pojemność. Bonitację ustala się odrębnie dla poszczególnych gatunków zwierzyny.

Myśliwy selekcjoner powinien dysponować bronią myśliwską z odpowiednim przyrządem optycznym (lunetą celowniczą), lornetką do obserwacji i oceny zwierzyny oraz dalmierzem. Niezbędne są też nóż myśliwski, patrochy/zestaw do patroszenia, latarka, ewentualnie wabik, a także uprawnienia selekcjonera i dokumenty (upoważnienie do odstrzału, legitymacja). Dochodzi do tego odpowiedni ubiór maskujący i sprzęt do oznakowania oraz transportu tuszy.

Siatka celownicza to układ znaczników (krzyż celowniczy, słupek, kropka, kreski dystansowe) umieszczony w polu widzenia lunety celowniczej. Służy do precyzyjnego naprowadzenia broni na punkt celowania, a jej elementy dystansowe pozwalają korygować strzał na różne odległości oraz szacować odległość do zwierzyny.

Selekcja to planowy odstrzał osobników w celu poprawy jakości populacji i utrzymania prawidłowej struktury wiekowej oraz płciowej. Selekcja osobnicza eliminuje sztuki wadliwe, chore i słabo rozwinięte (selekcyjne), oszczędzając osobniki przyszłościowe i pełnowartościowe; selekcja populacyjna reguluje liczebność i strukturę stada. Prowadzą ją uprawnieni selekcjonerzy zgodnie z zasadami i kryteriami oceny.

Łoś bytuje przede wszystkim na terenach podmokłych — w bagnach, na olsach, torfowiskach, w dolinach rzecznych i wilgotnych lasach łęgowych. Preferuje środowiska bogate w roślinność wodną i krzewinki, z dostępem do wody. W Polsce jego ostoje to m.in. Biebrza, Kampinos i Polesie.

U jelenia sika za selekcyjne uznaje się byki o porożu wyraźnie słabszym niż przeciętne dla danej klasy wieku, z niedoborem odnóg, asymetryczne, cienkie w tyce lub wykazujące cechy uwsteczniania. Eliminuje się sztuki, które w danym wieku nie rokują prawidłowego rozwoju poroża. Sika to gatunek introdukowany, występujący lokalnie (głównie Pomorze), więc gospodarka selekcyjna ma ograniczyć go i utrzymać wartościowe sztuki.

Byk stadny to dojrzały, silny byk, który w czasie rykowiska gromadzi wokół siebie chmarę łań (harem) i je pokrywa. Jego rolą jest pokrycie łań będących w rui, obrona haremu przed innymi bykami oraz przekazywanie najlepszych cech potomstwu. Donośnym rykiem i postawą demonstruje dominację, odpędzając konkurentów.

Nie — liczba odnóg nie jest miarodajnym wskaźnikiem wieku. Liczba i forma odnóg zależą głównie od kondycji, genów, bazy żerowej i warunków bytowania, a nie wprost od liczby lat. Wiek ocenia się na podstawie sylwetki, budowy ciała, uzębienia i ogólnego pokroju, a poroże jedynie pomocniczo.

Sarna europejska (Capreolus capreolus) należy do gromady ssaków (Mammalia), rzędu parzystokopytnych (Artiodactyla), podrzędu przeżuwaczy, rodziny jeleniowatych (Cervidae). Jest najmniejszym krajowym przedstawicielem jeleniowatych.

Rogacza określa się wg formy parostków: szóstak (regularny, po trzy odnogi na tyce), ósmak (cztery odnogi), widłak (dwie odnogi na tyce) oraz guzikarz/guzak (krótkie, guzowate parostki). Wyróżnia się też formy nieregularne i myłkusa (poroże zdeformowane). Określa się także prawidłowość i symetrię parostków.

Pojemność łowiska to maksymalna liczba zwierzyny danego gatunku, jaką dane łowisko może wyżywić i utrzymać bez szkód dla środowiska i degradacji bazy żerowej. Ustala się ją na podstawie bonitacji, powierzchni i charakteru lasu oraz pól, bazy żerowej, warunków osłonowych i wodnych. Wyznacza ona docelowe zagęszczenie i wpływa na plany hodowlane oraz wielkość odstrzału.

Broń gwintowana ma w przewodzie lufy bruzdy i pola (gwint) nadające pociskowi ruch obrotowy wokół osi, co stabilizuje jego lot. Cechuje ją duża donośność, płaska linia toru pocisku, wysoka celność i energia, dzięki czemu nadaje się do polowania na grubą zwierzynę. Do broni gwintowanej zalicza się sztucery o różnej liczbie luf i konstrukcjach zamka.

Nie. Symbol „S" oznacza naboje ładowane prochem bezdymnym (nitro), wytwarzające wysokie ciśnienie, przeznaczone do broni o odpowiedniej wytrzymałości. Strzelanie nimi z broni nieoznaczonej „S" (przystosowanej do prochu czarnego) grozi rozerwaniem lufy i poważnym wypadkiem. Zawsze należy stosować naboje zgodne z oznaczeniem broni.

Odstrzał hodowlany (selekcyjny) eliminuje sztuki wadliwe i słabe dla poprawy jakości populacji; odstrzał łowny dotyczy sztuk pełnowartościowych, dojrzałych — w tym trofeowych. Odstrzał redukcyjny zmniejsza nadmierną liczebność populacji do pojemności łowiska, a odstrzał sanitarny obejmuje sztuki chore, ranne, postrzałki i osobniki rażąco odbiegające kondycją, w celu ochrony zdrowotności stada.

Łoś jest typowym browserem (zgryzaczem) — żywi się głównie pędami, gałązkami i liśćmi drzew oraz krzewów (wierzba, osika, jarzębina, sosna, brzoza), a także roślinnością wodną i bagienną. Latem chętnie pobiera rośliny zielne i wodne, zimą zaś zgryza pędy i korę. Dziennie spożywa kilkadziesiąt kilogramów zielonej masy.

Jeleń sika (Cervus nippon) to wschodnioazjatycki gatunek jeleniowatego, introdukowany do Polski. Występuje nielicznie i lokalnie, głównie na Pomorzu (okolice Pszczewa, Bytowa, Kartuz) w izolowanych populacjach. Jest mniejszy od jelenia szlachetnego i z uwagi na obcość traktowany z ograniczeniem hodowlanym.

Byk jelenia osiąga zdolność płciową już w drugim roku życia (ok. 14–16 miesiąca), ale do rozrodu w naturze dochodzi później, gdy może konkurować z innymi bykami. Szczytowy rozwój fizyczny i najlepsze poroże byk osiąga zwykle między 8. a 12. rokiem życia (III klasa wieku), po czym następuje uwstecznianie.

Jeleń szlachetny prowadzi stadny tryb życia, przy czym przez większość roku łanie z cielętami i młodzieżą trzymają się osobno (chmara prowadzona przez licówkę), a byki tworzą osobne stada. Łączą się jedynie w okresie rykowiska. Jest aktywny głównie o świcie i o zmierzchu (krepuskularny), żerując na łąkach i polach, a dzień spędzając w ostoi.

Sarna to drobny jeleniowaty o smukłej, zgrabnej sylwetce, masie ok. 20–30 kg i wysokości w kłębie ok. 65–75 cm. Suknia latem jest rdzaworuda, zimą szarobrązowa, z wyraźnym jasnym lustrem (plamą) na zadzie. Rogacz nosi krótkie parostki z różami i perlistą powierzchnią; charakterystyczne są też duże świece (oczy), słuchy i brak widocznego ogona.

Dorosłe rogacze zrzucają parostki jesienią, najczęściej w październiku–listopadzie. Bezpośrednio po zrzucie rozpoczyna się nakładanie nowego poroża, które rośnie w scypule (w „aksamicie") przez zimę, a kostnieje i jest wycierane wiosną — w marcu–kwietniu. Im starszy i silniejszy rogacz, tym wcześniej zrzuca i wcześniej wyciera scypuł.

Podstawowe mechanizmy sztucera to mechanizm ryglowy (zamkowy) — najczęściej zamek czterotaktowy (suwliwo-obrotowy) lub blokowy, mechanizm spustowy (z możliwym przyśpiesznikiem), mechanizm zabezpieczający (bezpiecznik) oraz mechanizm wyciągowo-wyrzutowy łuski (ekstraktor i wyrzutnik). Współdziałają one przy załadowaniu, odpaleniu i usunięciu łuski.

Przyrost naturalny to liczba młodych (cieląt, koźląt) urodzonych w danym roku, wyrażana zwykle jako procent stanu wiosennego populacji. Przyrost zrealizowany to ta część przyrostu, która faktycznie przeżywa do jesieni i zasila populację, po odliczeniu strat (śmiertelność, drapieżniki, choroby, kolizje). Stanowi on podstawę do planowania wielkości odstrzału.

Po przybyciu myśliwy ma obowiązek wpisać się do książki ewidencji pobytu na polowaniu indywidualnym (data, godzina, rejon), posiadać ważne upoważnienie do odstrzału, broń i dokumenty, oraz znać granice obwodu i zasady bezpieczeństwa. Po strzale i pozyskaniu zwierzyny należy dokonać oględzin, patroszenia, oznakować tuszę, dokonać wpisu o pozyskaniu w upoważnieniu i książce oraz wymeldować się z łowiska. Zwierzynę zgłasza się do dalszej ewidencji i zagospodarowania.

Spośród zwierzyny grubej woreczka żółciowego nie posiadają jeleniowate — jeleń, sarna, daniel, łoś. Woreczek żółciowy występuje natomiast u dzika. Brak pęcherzyka żółciowego u jeleniowatych jest cechą anatomiczną odróżniającą je od świniowatych.

Okres godowy łosia nazywa się bukowiskiem (lub bekowiskiem) i przypada na wrzesień–październik. Byki (klępy są pokrywane) w tym czasie poszukują samic, stają się pobudzone i agresywne, wydając charakterystyczny głos (chrapliwe stękanie/beczenie) oraz znacząc teren. Łoś nie tworzy haremów jak jeleń — kojarzenie ma charakter raczej pojedynczych par.

Róże (wieniec u nasady tyki), perły (perlenie na tyce) i sęki/odnogi występują w porożu jeleniowatych — jelenia, sarny, daniela. Pasynki to drobne odnóżki nad oczniakiem u jelenia, szlify to oszlifowane przez wycieranie końce kłów, a grandle to zredukowane kły (kły górne) jelenia, stanowiące cenione trofeum. Perły i róże występują też na parostkach rogacza.

W Polsce występuje jeleń szlachetny (Cervus elaphus), tradycyjnie różnicowany na ekotyp/odmianę nizinną (mazurski, zachodniopomorski) oraz karpacką (górską), przy czym ta druga jest większa i masywniejsza. Ponadto introdukowano jelenia sika (Cervus nippon). Daniel (Dama dama) jest odrębnym gatunkiem, nie podgatunkiem jelenia szlachetnego.

Mnich to byk jelenia (lub samiec jeleniowatego), który w ogóle nie wykształca poroża — pozostaje bezrogi mimo dojrzałości. Gomóła (gomółka) to byk, u którego poroże ogranicza się do nieoszlifowanych, krótkich guzów bez tyk i odnóg, pokrytych scypułem. Obie formy to sztuki wadliwe, podlegające odstrzałowi selekcyjnemu.

Sarna europejska osiąga masę ok. 20–30 kg, wysokość w kłębie 65–75 cm i długość ciała ok. 1–1,3 m. Suknia latem jest rdzaworuda (ceglasta), a zimą szarobrązowa do popielatej, z jasnym, kremowym lustrem na zadzie. Koźlęta noszą początkowo cętkowaną suknię maskującą.

U rogaczy wyróżnia się selekty w poszczególnych klasach wieku. W I klasie (1 rok) selekcyjne są guzikarze i słabe szpicaki o słabym przygotowaniu poroża; w klasach starszych selekcyjne są rogacze o parostkach wyraźnie cofniętych, wadliwych, asymetrycznych, myłkusy oraz sztuki uwsteczniające się. Oszczędza się rogacze przyszłościowe i pełnowartościowe, mocne w swojej klasie wieku.

Pojemność łowiska ustala się głównie dla zwierzyny płowej i grubej — przede wszystkim jelenia, daniela i sarny, a także dzika oraz lokalnie łosia i muflona. Stosunek przelicznikowy sprowadza różne gatunki do wspólnej jednostki (tzw. jelenio-jednostki), uwzględniając ich zapotrzebowanie żerowe i presję na środowisko. Pozwala to bilansować łączne obciążenie łowiska różnymi gatunkami.

Przyśpiesznik (szneler) to mechanizm znacznie zmniejszający opór i drogę spustu, umożliwiający bardzo lekkie, precyzyjne odpalenie. Występuje w broni gwintowanej — sztucerach, ekspresach, kombinowanej. Wolno go napinać i używać dopiero bezpośrednio przed oddaniem celnego strzału do unieruchomionej zwierzyny; nie wolno go napinać podczas przemieszczania się, na polowaniu zbiorowym w ruchu ani gdy strzał jest niepewny, gdyż grozi to przypadkowym wystrzałem.

O przydatności decyduje przede wszystkim duża źrenica wyjściowa (ok. 7 mm — np. luneta 7×50, 8×56), wynikająca ze stosunku średnicy obiektywu do powiększenia, co daje jasny obraz o zmierzchu i nocą. Istotne są też wysoka transmisja światła (jakość szkła i powłok), odpowiednie powiększenie (umiarkowane, np. 6–8×), szerokie pole widzenia oraz dobra liczba zmierzchowa. Taka optyka zapewnia jasny, kontrastowy obraz przy słabym oświetleniu.

Odstrzał sanitarny wykonuje się wobec zwierzyny chorej, rannej, postrzałków oraz sztuk rażąco osłabionych czy wykazujących objawy chorobowe — niezależnie od planu, w trosce o zdrowotność populacji. Dotyczy w szczególności zwierzyny płowej i grubej. Po jego dokonaniu myśliwy ma obowiązek odpowiednio postąpić z tuszą (oględziny, ostrożność przy podejrzeniu choroby zakaźnej, np. ASF u dzika), dokonać wpisów ewidencyjnych, zgłosić pozyskanie, a przy podejrzeniu choroby zabezpieczyć tuszę i powiadomić odpowiednie służby.

Daniel ma sylwetkę zwartą, krótszą i niższą od jelenia, z wyraźnie zaznaczonym jabłkiem (garbem) na grzbiecie i dłuższym ogonem (kwiatem). Latem suknia jest płowa, rdzawobrązowa z charakterystycznym białym cętkowaniem po obu stronach grzbietu; zimą ciemnieje na szarobrązową, a cętki bledną. Występują też odmiany barwne: białe, czarne (melanistyczne) i izabelowate. Byk nosi poroże łopatowate.

Muflon (Ovis musimon/Ovis aries musimon) należy do rzędu parzystokopytnych, rodziny krętorogich (wołowatych, Bovidae), podrodziny koziorożców/owiec. Jest dziką owcą, samiec nosi ślimakowato zakręcone, trwałe rogi (oręż nieróżnozrzucany), a nie poroże jak jeleniowate.

Jeleń europejski (Cervus elaphus) to nasza największa zwierzyna płowa: byk osiąga wysokość w kłębie ok. 130–150 cm i masę 150–250 kg, łania jest mniejsza (80–150 kg). Suknia latem rdzawobrązowa, zimą szarobrązowa, z jasnym lustrem na zadzie. Byk nosi wieniec (poroże) z różami, opierakiem, nadocznikiem, opieracznikiem i koroną; charakterystyczny jest też dłuższy włos na szyi (grzywa) u byka w okresie rykowiska.

Prawidłowy rozwój to systematyczny przyrost masy i regularności wieńca z wiekiem: mocne, symetryczne tyki, z wyraźnymi różami, nadocznikami, opierakami i tworzącą się koroną w klasie szczytowej. Wadliwy rozwój objawia się asymetrią, brakiem nadocznika lub opieraka, słabym osadzeniem, cienkimi tykami, brakiem korony u byka starszego lub porożem szpicaka utrzymującym się ponad rok — takie byki kwalifikuje się do odstrzału selekcyjnego. Wieniec uwsteczniający się (cofający masę i odnogi) także świadczy o starości i przeznaczeniu do odstrzału.

Sarna (Capreolus capreolus) jest gatunkiem o szerokiej tolerancji środowiskowej — bytuje zarówno w ekotypie leśnym, jak i polnym. Preferuje tereny mozaikowe: skraje lasów, zagajniki, remizy śródpolne, gdzie znajduje pokarm i osłonę. Areał osobniczy rogacza w okresie godowym jest niewielki (kilka–kilkanaście hektarów) i jest on zajmowany oraz znakowany przez kozła; sarna polna tworzy zimą większe rudle.

Rogacz osiąga pełny rozwój fizyczny i szczytową formę parostków zwykle w 4.–6. roku życia (III klasa wieku). Wtedy nosi najsilniejsze, najlepiej wykształcone parostki. Po tym okresie następuje stopniowe uwstecznianie się poroża i kondycji.

Łosie wyrządzają szkody głównie w uprawach i młodnikach leśnych przez zgryzanie pędów, spałowanie (zdzieranie kory) oraz osmykiwanie drzewek, szczególnie sosny, osiki i wierzby. W uprawach polnych żerują na zbożach, roślinach okopowych, rzepaku i na łąkach, a także uszkadzają rośliny w sąsiedztwie podmokłych żerowisk. Z uwagi na masę ciała pojedynczy łoś może uszkodzić znaczny areał.

Myśliwską broń gwintowaną dzielimy zasadniczo na: sztucery (jednolufowe, powtarzalne — z zamkiem ślizgowo-obrotowym, lewarowym, samopowtarzalne — oraz jednostrzałowe typu kipplauf), ekspresy (dwulufowe z lufami gwintowanymi, ułożonymi obok siebie lub w bockflincie) oraz broń kombinowaną z co najmniej jedną lufą gwintowaną (np. dryling, bock kombinowany). Charakteryzuje je gwintowana lufa nadająca pociskowi ruch obrotowy i większą celność na dalszych odległościach.

Na jelenie i sarny poluje się indywidualnie z podchodu, z zasiadki (na ambonie lub zwyżce), z podjazdu oraz na wab — szczególnie jelenie w rykowisku i rogacze w okresie rui (na pyrzkę/wabik). Polowania zbiorowe (pędzenia) na tę zwierzynę są obecnie ograniczone i prowadzone głównie na sarny w sezonie zimowym. Podstawą jest dobre rozpoznanie żerowisk i ostoi oraz właściwa ocena zwierza przed strzałem.

Parostki rogacza preparuje się wraz z czaszką: po odstrzale wygotowuje się czaszkę (bez gotowania samych parostków, by nie straciły barwy), usuwa tkanki miękkie i mózg, a następnie wybiela kość czaszki (np. wodą utlenioną), nie powlekając róż i tyk. Do oceny medalowej trofeum wycina się czaszkę cięciem przez oczodoły i zostawia kość międzyrożną. Parostków nie poleruje się ani nie barwi — naturalna barwa i perełkowanie świadczą o jakości trofeum.

W pierwszym roku byczek łosia nosi krótkie szpice (guzy), w drugim — pierwsze proste, pojedyncze tyki bez łopaty. W kolejnych latach poroże stopniowo się rozbudowuje: pojawiają się odnogi, a następnie zaczyna się tworzyć łopata. Pełną, badylastą lub łopatastą formę z licznymi sękami łoś osiąga w wieku dojrzałym (zwykle po 5.–6. roku), kiedy poroże nabiera masy i pełnej charakterystyki gatunkowej.

Daniel jest mniejszy od jelenia: byk osiąga masę ciała ok. 70–110 kg, a tusza po wypatroszeniu zwykle 40–60 kg; łania jest wyraźnie lżejsza (masa ciała ok. 40–70 kg, tusza ok. 25–40 kg). Byk różni się od łani większą posturą, mocniejszą szyją, obecnością łopatowatego poroża oraz wyraźnym jabłkiem na grzbiecie; łania jest smuklejsza i bezroga.

Jeleń karpacki jest formą większą, masywniejszą, o silniejszej posturze i potężniejszym, ciężkim wieńcu z dobrze wykształconymi koronami — to nasza najsilniejsza populacja. Jeleń mazurski (nizinny) jest nieco lżejszy i drobniejszy, o wieńcu lżejszym, choć również dorodnym, przystosowany do warunków nizinnych. Różnice wynikają zarówno z genetyki ekotypów, jak i z bazy żerowej oraz warunków środowiskowych.

Mianem „organisty” określa się byka, który w okresie rykowiska intensywnie i regularnie odzywa się głosem (ryczy), niejako „grając” jak na organach, lecz nie przystępuje aktywnie do walki ani nie zdobywa chmary. Jest to byk hałaśliwy, często boczny, który rykiem zdradza swoją obecność i ułatwia myśliwemu lokalizację rykowiska.

Sztucery dzielimy na: jednostrzałowe (np. kipplauf — łamane, jednolufowe), powtarzalne z zamkiem ślizgowo-obrotowym (najpopularniejsze, typu Mauser), powtarzalne z zamkiem lewarowym lub na suwadło oraz samopowtarzalne (półautomatyczne). Różnią się sposobem przeładowania, liczbą naboi w magazynku, szybkostrzelnością i celnością — jednostrzałowe są najcelniejsze i najlżejsze, powtarzalne zapewniają szybki drugi strzał, a samopowtarzalne najwyższą szybkostrzelność.

Sarna prowadzi tryb życia zależny od ekotypu: sarna leśna jest raczej osiadła i terytorialna, sarna polna zimą łączy się w większe rudle. Rogacz jest terytorialny i samotniczy w okresie wegetacyjnym, znakuje i broni swojego areału. Sarny żerują głównie o świcie i zmierzchu, są zwierzyną wybiórczą pokarmowo (typ skubacza), aktywną także w nocy.

Guzikarz to roczny rogacz (koźlak) noszący zaledwie guzy lub krótkie, słabe parostki. Za przyszłościowego uznaje się guzikarza dobrze rozwiniętego fizycznie, silnego, z mocno osadzonymi, grubymi guzami lub zapowiedzią regularnych parostków — rokuje on dobry rozwój. Za selekcyjnego uznaje się guzikarza słabego, źle rozwiniętego, z cienko osadzonymi guzami lub zniekształconymi, asymetrycznymi zawiązkami poroża — należy go odstrzelić.

Podstawowo dzielimy pociski na pełnopłaszczowe (FMJ — o twardym płaszczu, słabo deformujące się, o dużej przebijalności, w łowiectwie zwierzyny grubej raczej niewskazane) oraz półpłaszczowe (z odsłoniętym rdzeniem na wierzchołku — kontrolowanie deformujące się i przekazujące energię w ciele zwierza). Wśród myśliwskich wyróżnia się pociski o kontrolowanej deformacji, ze rdzeniem łączonym, partycjonowane oraz monolityczne bezołowiowe. Pocisk myśliwski powinien dobrze deformować się, zatrzymywać energię w ciele i zapewniać szybkie, humanitarne uśmiercenie.

W lesie jelenie wyrządzają szkody przez zgryzanie pędów w uprawach i młodnikach, spałowanie (zdzieranie kory zimą) oraz osmykiwanie i czemchanie drzewek przez byki. W uprawach rolnych żerują na zbożach, kukurydzy, ziemniakach, rzepaku i na użytkach zielonych, gdzie tratują i wyjadają rośliny. Szkody nasilają się przy zbyt wysokim zagęszczeniu populacji i braku spokoju w ostojach.

Polowanie na czatach (z zasiadki) polega na nieruchomym, cichym oczekiwaniu myśliwego na zwierzynę w miejscu jej regularnego przemieszczania się lub żerowania — najczęściej na ambonie, zwyżce lub przy nęcisku, wodopoju czy lizawce. Myśliwy zajmuje stanowisko przed porą aktywności zwierzyny (świt lub zmierzch), z wiatrem od strony spodziewanego zwierza, zachowując bezruch i ciszę. Strzał oddaje się dopiero po pewnej ocenie zwierza i przy zachowaniu zasad bezpieczeństwa.

Daniel prowadzi stadny tryb życia — przez większą część roku byki, łanie z cielętami oraz młodzież trzymają się w osobnych chmarach, łącząc się w okresie godowym (bekowiska). Jest zwierzyną dość osiadłą, przywiązaną do areału, żerującą głównie o świcie i zmierzchu na obrzeżach lasów i na polach. Dobrze znosi sąsiedztwo człowieka i chętnie bytuje w zwierzyńcach oraz większych kompleksach leśno-polnych.

Okres godowy (rykowisko) jelenia sika przypada na jesień, zwykle od końca września do listopada, czyli nieco później niż u jelenia europejskiego. Byki sika wydają charakterystyczny, gwiżdżący lub piszczący głos (inny niż ryk jelenia szlachetnego) i gromadzą wokół siebie łanie. Sika może się krzyżować z jeleniem europejskim, co stanowi zagrożenie dla czystości gatunkowej i jest powodem jego zwalczania.

Jeleń europejski bytuje w dużych, zwartych kompleksach leśnych z dostępem do żerowisk, wodopojów oraz spokojnych ostoi. Preferuje lasy mieszane z bogatym podszytem i przyległymi polami oraz łąkami zapewniającymi bazę żerową. Areał bytowy jest rozległy — jeleń przemieszcza się między ostojami a żerowiskami, a jego wielkość zależy od zasobności środowiska, presji człowieka i pory roku (zimą koncentruje się przy ostojach i karmie).

Byk w pierwszej głowie (szpicak, drugi rok życia) nakłada (osadza) swoje pierwsze poroże wiosną — zwykle od kwietnia/maja, a wyciera scypuł (czemcha) z niego latem, około sierpnia. Zrzuca to poroże później niż byki starsze — zwykle dopiero wiosną następnego roku (kwiecień–maj), gdyż młodsze byki zrzucają wieńce później niż byki dojrzałe.

Hierarchia u sarn opiera się na terytorialności rogaczy — w okresie wegetacyjnym silny, dojrzały kozioł zajmuje i broni najlepszego areału (ostoi), znakując go gruczołami zapachowymi oraz wycieraniem i czemchaniem. Słabsze i młodsze rogacze są spychane na gorsze, peryferyjne tereny. Wśród kóz hierarchię wyznacza głównie koza prowadząca z koźlętami, mająca pierwszeństwo dostępu do żeru.

W I klasie wieku (rogacze roczne i 2-letnie) za selekcyjne uznaje się osobniki słabo rozwinięte fizycznie oraz z wadliwym porożem: guzikarze i szpicaki o słabych, cienkich, krzywych lub asymetrycznych parostkach, a także rogacze nierokujące dobrego rozwoju (np. szydlarze o cienkim, długim porożu, parostki bez róż lub wyraźnie ułomne). Mocne, regularne i dobrze rozwinięte rogacze tej klasy oszczędza się jako przyszłościowe.

Ekspresy to myśliwska broń gwintowana o dwóch lufach gwintowanych, ułożonych obok siebie (express side-by-side) lub jedna nad drugą (bockekspres). Charakteryzują się możliwością oddania dwóch szybkich, celnych strzałów bez przeładowania, dużą niezawodnością oraz potrzebą indywidualnego zestrzelenia (zlutowania) luf na konkretny nabój. Stosowane są zwłaszcza na zwierzynę grubą i na polowaniach, gdzie liczy się pewny, natychmiastowy drugi strzał.

W lesie sarny wyrządzają szkody głównie przez zgryzanie pędów i pączków w uprawach i młodnikach oraz przez czemchanie i wycieranie poroża przez rogacze na młodych drzewkach (osmykiwanie). W uprawach polnych żerują wybiórczo na rzepaku, zbożach, roślinach motylkowych i warzywach, lecz z uwagi na niewielką masę ciała ich szkody są zwykle mniejsze niż jeleni czy łosi.

Polowanie z podchodu polega na cichym, powolnym skradaniu się myśliwego do wypatrzonej lub spodziewanej zwierzyny, zawsze pod wiatr lub z wiatrem bocznym, by zwierz nie zwietrzył człowieka. Myśliwy wykorzystuje ukształtowanie terenu, osłony i ciszę, często obserwując łowisko przez lornetkę i posuwając się od zasłony do zasłony. Strzał oddaje się dopiero po pewnym rozpoznaniu zwierza i zajęciu dogodnej pozycji, z zachowaniem zasad bezpieczeństwa.

Oręż (szable i fajki) dzika preparuje się przez ostrożne wycięcie ich ze szczęk: szable osadzone są w żuchwie, a fajki w szczęce górnej. Aby ich nie pęknąć, nie wybija się ich na siło z surowej kości — kości wygotowuje się w wodzie z dodatkiem sody (nie gotując samego oręża zbyt długo i bez wybielania kwasem, by nie naruszyć szkliwa), po czym oręż delikatnie się wyjmuje, oczyszcza i osadza na tarczy/medalionie. Korzeni szabel i fajek nie wybiela się ani nie poleruje — naturalna barwa świadczy o jakości trofeum.

Obecność łosia zdradzają duże tropy (rejony) z szeroko rozstawionymi racicami oraz odciskami szpil, duże bobki (odchody) o wydłużonym kształcie, a także charakterystyczne legowiska. Świadczą o nim ślady żerowania: zgryzione i osmykane pędy drzew, spałowanie kory, połamane gałązki wierzby i osiki, a w okresie godowym (cieczka/bukowisko) — dołki bełkotliwe i głos byka. Łatwo go też dostrzec ze względu na pokaźną sylwetkę.

Muflony żerują przede wszystkim o świcie i o zmierzchu, a w spokojnych ostojach także w ciągu dnia — są aktywne głównie w godzinach okołozmierzchowych. W dzień, zwłaszcza przy presji człowieka, odpoczywają w gęstwinach i na trudno dostępnych, nasłonecznionych stokach. Aktywność dobową dostosowują do warunków pogodowych i spokoju w łowisku.

Jeleń jest przeżuwaczem typu pośredniego, roślinożernym, o bardzo szerokim spektrum pokarmowym. Żywi się trawami, ziołoroślem, liśćmi i pędami drzew oraz krzewów, pączkami, korą (zwłaszcza zimą — spałowanie), a także owocami leśnymi (żołędzie, bukiew, kasztany), grzybami oraz płodami pól (zboża, kukurydza, ziemniaki, rzepak). Skład diety zmienia się sezonowo wraz z dostępnością bazy żerowej.

Byka określa się wg liczby i układu odnóg na tyce: szpicak (poroże bez odnóg), widłak (po jednej odnodze), szóstak, ósmak, dziesiątak, dwunastak itd. Gdy odnogi tworzą na końcu tyki skupienie co najmniej trzech grand, mówimy o koronie (byk koronny, np. dwunastak koronny). Wieniec ocenia się też pod kątem regularności i nieregularności, masy oraz obecności nadocznika, opieraka i opieracznika.

Areał osobniczy (terytorium) u sarny tworzy dorosły rogacz wiosną, z chwilą wytarcia parostków (od kwietnia/maja), i utrzymuje go przez cały okres wegetacyjny aż do końca rui. Kozioł znakuje granice areału gruczołami zapachowymi (czołowym i międzyracicowym) oraz przez czemchanie i osmykiwanie drzewek, broniąc go przed innymi rogaczami. Areał obejmuje najlepsze żerowiska i ostoje, zapewniające dostęp do kóz w okresie rui.

Rogacz w pierwszej głowie (roczny koźlak) ma sylwetkę smukłą, lekką, jeszcze nie w pełni wykształconą, o cienkiej szyi i wysokich nogach — wygląda „chłopięco”. Nosi pierwsze parostki (guzy lub słabe szpice/widlaki). Zachowuje się niepewnie i nieufnie, jest spychany przez starsze, terytorialne rogacze na gorsze tereny, częściej daje się zaskoczyć i bywa mniej ostrożny niż kozły dojrzałe.

Szkodom zapobiega się przez utrzymywanie populacji na poziomie zgodnym z pojemnością łowiska (właściwy plan odstrzału), grodzenie upraw leśnych, stosowanie repelentów i osłonek na sadzonki oraz palikowanie. Skuteczne jest też zakładanie poletek żerowych, łowieckich i zaporowych, dokarmianie zimowe, urządzanie lizawek oraz odwracanie uwagi zwierzyny od upraw. W uprawach polnych pomaga grodzenie pastuchem elektrycznym, odstraszacze i właściwa regulacja liczebności.

Broń kombinowana to broń łącząca lufy gładkie (śrutowe) i gwintowane (kulowe) w jednym egzemplarzu, umożliwiająca strzelanie zarówno śrutem, jak i kulą. Do jej rodzajów należą m.in.: bockbüchsflinta (lufa gwintowana i gładka jedna nad drugą), bückbüchsflinta side-by-side, dryling (trzylufowy — zwykle dwie gładkie i jedna gwintowana) oraz drylingi z różnymi układami luf. Pozwala myśliwemu być przygotowanym jednocześnie na drobną i grubą zwierzynę.

Polowanie na wab polega na naśladowaniu głosów zwierzyny w celu jej przywabienia na odległość strzału. Stosuje się je m.in. do jeleni w okresie rykowiska (wab na ryk byka), do rogaczy w okresie rui (wabienie na głos kozy — tzw. pyrzkanie/buczek, w lipcu–sierpniu), do lisów (na pisk myszy lub rannego zająca), a także do drapieżników. Wymaga znajomości biologii i głosów zwierzyny oraz właściwego doboru pory i wabika.

Odstrzał łań prowadzi się od sztuk najsłabszych: w pierwszej kolejności pozyskuje się łanie chore, słabe, ułomne oraz stare, a także łanie jałowe (bez cielęcia). Zawsze obowiązuje zasada strzelania cielęcia przed łanią prowadzącą — najpierw cielę, potem ewentualnie łanię. Oszczędzać należy łanie zdrowe, dobrze prowadzące cielęta (łanie-licówki), gdyż to one zapewniają właściwy przyrost i porządek w chmarze.

Poroże łosia (zwane łopatami) występuje w dwóch typach: badylarz ma poroże szpiczaste, w kształcie rosochów bez łopaty, natomiast łopatacz wykształca charakterystyczne, spłaszczone łopaty z odchodzącymi od nich soplami (palcami). Forma pośrednia to byk półłopatacz. Poroże osadzone jest na krótkich możdżeniach, a jego masa i rozłoga łopat rosną z wiekiem byka.

Daniel jest gatunkiem zwierzyny płowej preferującym widne, ciepłe lasy liściaste i mieszane z bogatym podszytem, sąsiadujące z polami i łąkami, które stanowią jego żerowiska. Jest zwierzęciem osiadłym o stosunkowo niewielkim areale bytowym, silnie przywiązanym do swojego terenu, dobrze znoszącym bliskość człowieka i tworzącym lokalne, zwarte populacje (chmary).

Jelenie żerują głównie o zmierzchu, w nocy i o świcie (są aktywne o szarej godzinie), w dzień natomiast legowiskują w ostępach. Na żer wychodzą na śródleśne łąki, polany, uprawy rolne i zręby, a w lesie pobierają trawy, zioła, pędy, liście, korę, żołędzie i grzyby. W terenach silnie penetrowanych przez człowieka przechodzą na bardziej nocny tryb życia.

Pozytywnie ocenia się wieniec o tykach grubych, dobrze uperlonych, o silnych i równomiernie rozwiniętych odnogach oraz dobrze wykształconych koronach, a także ciemną, brunatną barwę poroża z jasnymi, wytartymi końcami odnóg. Negatywne są tyki cienkie, słabo uperlone, poroże jasne, gładkie (źle wytarte), o słabej koronie lub jej braku, a także wieńce nieregularne i z cechami uwsteczniania. Barwa zależy od soków roślin, o które byk wyciera poroże.

W Polsce występuje jeden gatunek — sarna europejska (Capreolus capreolus). Wyróżnia się jednak dwa jej ekotypy: sarnę leśną, bytującą w kompleksach leśnych, oraz większą i cięższą sarnę polną, przystosowaną do bytowania na otwartych terenach rolniczych, tworzącą tam większe rudle. Różnią się one wielkością ciała, masą i sposobem życia, ale stanowią ten sam gatunek.

W II klasie wieku (rogacze 3-4-letnie, średniowiekowe) za selekcyjne uznaje się osobniki o słabym, niedorozwiniętym lub regresującym porożu względem ich wieku — parostki cienkie, niskie, o słabo zaznaczonych lub zaniku odnogach, źle uperlone, a także o nieprawidłowej budowie. Eliminuje się rogacze wyraźnie odbiegające na niekorzyść od przeciętnej dla swojej klasy. Ostateczna kwalifikacja zależy od obowiązujących kryteriów selekcji w danym rejonie hodowlanym.

Stan biotyczny (warunki bytowania) łowiska poprawia się poprzez zwiększenie bazy żerowej i poprawę warunków środowiskowych: zakładanie poletek łowieckich (produkcyjnych, paszowych i zaporowych), urządzanie pasów zaporowych, lizawek i wodopojów oraz właściwe dokarmianie zimowe. Istotne jest też utrzymanie spokoju w ostojach, wzbogacanie składu drzewostanu i podszytu, remizy śródpolne oraz regulacja liczebności i struktury populacji dostosowana do pojemności łowiska.

Kniejówka to broń myśliwska o lufach gładkich (śrutowa), przeznaczona do polowania w gęstym terenie leśnym (kniei), zwykle krótsza i lżejsza od typowej dubeltówki, co ułatwia szybkie składanie i strzał do zrywającej się blisko zwierzyny. Charakteryzuje się niewielkim zasięgiem skutecznego strzału i przeznaczona jest głównie do strzału śrutem na niewielkie odległości, a po załadowaniu pociskiem (brennekе) — także do drobnej zwierzyny grubej.

Pierwsza liczba oznacza powiększenie (krotność) — np. 7× przybliża obraz siedmiokrotnie, druga liczba to średnica obiektywu (soczewki przedniej) w milimetrach, np. 50 mm. Iloraz średnicy obiektywu przez powiększenie daje średnicę źrenicy wyjściowej — im większa, tym jaśniejszy obraz; dlatego 7×50 (źrenica 50/7 ≈ 7 mm) jest najlepsza do obserwacji o zmierzchu i świcie, gdy oko ma rozszerzoną źrenicę.

Polowanie z podchodu polega na cichym, powolnym przemieszczaniu się myśliwego po łowisku pod wiatr, z wykorzystaniem osłon terenowych, w celu skradania się i podejścia zwierzyny na odległość skutecznego strzału. Wymaga dobrej znajomości terenu, biologii zwierzyny i umiejętności poruszania się bezszelestnie. Stosuje się je głównie do zwierzyny grubej — jeleni, danieli, saren (rogaczy), muflonów i dzików, najczęściej o świcie i o zmierzchu na żerowiskach.

Łoś osiąga pełne, ostateczne uzębienie stałe w wieku około 2,5-3 lat (do około 30. miesiąca życia), gdy wymienione zostaną wszystkie zęby mleczne i wyrżną się ostatnie zęby trzonowe. Po tym okresie wiek ocenia się już na podstawie stopnia starcia powierzchni trących zębów, a nie ich wymiany.

Daniel nakłada (osadza) pierwsze poroże — zwykle proste, szpiczaste tyki (tzw. badyle/szpicaki) — w pierwszym roku życia, formując je w ciągu lata. Wyciera je z scypułu (czemcha) jesienią, około sierpnia-września, a zrzuca je wiosną następnego roku, najczęściej w maju. Terminy te przesuwają się z wiekiem byka i zależą od kondycji oraz warunków bytowania.

Kibic (hłyst) to młody, słaby byk jelenia, który podczas rykowiska trzyma się na obrzeżu chmary przy byku stadnym, nie biorąc czynnego udziału w walkach i nie posiadając własnego haremu. Wykorzystuje on chwile zaangażowania byka stadnego w walki z rywalami, by podkradać się do łań i niekiedy je pokryć. Jego obecność niepokoi byka stadnego i wpływa na przebieg godów.

Byk jelenia zrzuca poroże wiosną — silne byki najwcześniej, w lutym-marcu, słabsze i młodsze później, w kwietniu. Bezpośrednio po zrzucie zaczyna nasadzać (odrastać) nowe poroże, które rośnie w scypule (skórze pokrytej meszkiem) do późnego lata. Wycieranie poroża z scypułu (czemchanie) następuje od końca lipca do września, przy czym najsilniejsze byki czemchają najwcześniej.

Sarna polna jest większa i cięższa od leśnej, ma silniejszą budowę ciała i z reguły mocniejsze parostki, bytuje na otwartych terenach rolniczych i łączy się w duże zimowe rudle. Sarna leśna jest drobniejsza, prowadzi bardziej skryty, samotniczy lub mało stadny tryb życia w kompleksach leśnych. Oba to ten sam gatunek — sarna europejska — różniący się jedynie ekotypem wynikającym z odmiennego środowiska bytowania.

Rogacz w drugiej głowie to osobnik nakładający drugie poroże (ok. 2 lat). Za selekcyjne uznaje się te, które mają parostki słabsze, niż wskazywałby na to wiek — cienkie, niskie, o słabo rozwiniętych lub niewykształconych odnogach (np. nadal szydlarze lub guzikarze), źle uperlone bądź o wyraźnie nieprawidłowej budowie. Eliminuje się sztuki odbiegające na niekorzyść od przeciętnej, oszczędzając rogacze rokujące prawidłowy rozwój.

Poletka produkcyjne obsiewa się roślinami dającymi obfity plon na karmę (np. zboża, kukurydza, topinambur), poletka paszowe (żerowe) zakłada się dla bezpośredniego żerowania zwierzyny w naturalnym, atrakcyjnym składzie roślin, a poletka zaporowe lokalizuje się między lasem a uprawami rolnymi, by zatrzymać zwierzynę i odciągnąć ją od pól, ograniczając szkody. Urządza się je głównie dla zwierzyny płowej (jelenie, sarny, daniele) oraz dla dzików.

Do zwierzyny grubej wolno strzelać z broni gwintowanej o kalibrze nie mniejszym niż 5,6 mm i energii pocisku oraz parametrach określonych przepisami — dla zwierzyny płowej i muflonów energia pocisku w odległości 100 m nie może być mniejsza niż 1000 J, a do jeleni, łosi, danieli i dzików — nie mniejsza niż 2000 J. W praktyce stosuje się kalibry typu 7×57, 7×64, 8×57, .30-06, .308 itp. Dla najmocniejszej zwierzyny dobiera się odpowiednio cięższe pociski i większą energię.

Myśliwy musi pewnie rozpoznać gatunek, płeć i przynależność do klasy odstrzału (zgodność z upoważnieniem do wykonywania polowania), mieć pewność, że strzał jest bezpieczny — zna przedpole i kulochwyt, a w sektorze strzału nie ma ludzi ani zabudowań. Zwierzyna musi stać w zasięgu skutecznego, śmiertelnego strzału, w odpowiednim ustawieniu komory, a myśliwy musi być pewny celnego trafienia. Dopiero spełnienie wszystkich tych warunków zezwala na oddanie strzału.

Po odstrzeleniu rogacza wycina się parostki wraz z czaszką (wymóg do wyceny medalowej zachowuje całą górną część czaszki), wygotowuje się ją w wodzie, oczyszcza z resztek tkanek i mózgu, a następnie wybiela (np. wodą utlenioną), nie bieląc samego poroża. Oczyszczoną i wybieloną czaszkę z parostkami osadza się zwyczajowo na drewnianej tarczy (medalionie). Parostków nie wolno lakierować ani sztucznie barwić.

Suknia łosia jest ciemna — latem ciemnobrunatna do niemal czarnej, połyskliwa, zimą jaśniejsza, bardziej szarobrunatna i matowa, z charakterystycznie jaśniejszymi, popielatoszarymi badylami (nogami). Łoś zmienia suknię (włos) dwa razy w roku — wiosną przebarwia się na letnią, a jesienią na gęstszą, cieplejszą zimową okrywę. Cielęta rodzą się w sukni jednolicie rudobrunatnej, bez plamistości.

Jeleń sika jest wyraźnie mniejszy od jelenia europejskiego — wysokość w kłębie ok. 80-90 cm, masa byka ok. 50-70 kg, łani mniej. Latem suknia jest rdzawobrunatna z charakterystycznym białym plamkowaniem (cętki) na grzbiecie i bokach, zimą ciemniejsza i jednolita, z dobrze widocznym białym lustrem na zadzie obwiedzionym ciemną obwódką. Byk nosi niewielki wieniec o nielicznych odnogach, zwykle do ośmiaka.

Muflon jest roślinożercą pobierającym przede wszystkim trawy, zioła i rośliny zielne, które stanowią podstawę jego żeru, a uzupełniająco pędy, liście, pąki, korę, owoce leśne (żołędzie, bukiew) oraz rośliny uprawne. W okresie zimowym, zwłaszcza przy zaleganiu śniegu, chętnie korzysta z karmy wykładanej przez myśliwych. Jako gatunek górski preferuje suche, kamieniste i nasłonecznione żerowiska.

Jelenie żyją w chmarach o strukturze rozdzielonej płciowo przez większość roku. Łanie tworzą chmary rodzinne z cielętami i młodzieżą, prowadzone przez doświadczoną łanię — licówkę (chmara prowadzona przez przewodniczkę). Byki łączą się osobno w luźne chmary byków (zgrupowania kawalerskie). Łączenie obu grup następuje dopiero w okresie rykowiska, po czym znów się rozdzielają na zimę.

Pozytywne dla hodowli są wieńce o tykach grubych, długich, dobrze uperlonych, z silnymi i licznymi odnogami oraz dobrze rozwiniętymi koronami, o ciemnej, brunatnej barwie z jasno wytartymi końcami. Negatywne są tyki cienkie, krótkie, słabo uperlone, poroże jasne i gładkie, bez korony lub o koronie słabej, a także formy uwsteczniające się i nieregularne. Takie cechy świadczą o słabej kondycji i powinny być eliminowane przez selekcję.

Sarny żerują głównie o świcie i o zmierzchu (są aktywne o szarej godzinie), z mniejszymi okresami pobierania żeru także w nocy oraz w ciągu dnia, gdyż jako drobny przeżuwacz mają niewielki żołądek i muszą często żerować. W dzień, zwłaszcza w terenie penetrowanym przez człowieka, sarna legowiskuje w osłonie i przeżuwa, a aktywność żerową przenosi na porę o słabym świetle.

Za przyszłościowego uznaje się młodego rogacza (głównie w I klasie wieku) o silnym, dobrze rozwiniętym jak na swój wiek porożu, rokującego dalszy rozwój — taki rogacz powinien być oszczędzany dla hodowli. Za łownego uznaje się rogacza starego, w wieku regresji (zwykle III klasa wieku), który osiągnął już szczyt rozwoju poroża i zaczyna się uwsteczniać — jest on przeznaczony do pozyskania jako trofeum.

Szkody leśne (zgryzanie, spałowanie, osmykiwanie) rosną przy nadmiernym zagęszczeniu zwierzyny płowej w stosunku do pojemności łowiska, niedoborze naturalnej bazy żerowej i wody oraz niedostatecznym dokarmianiu zimowym. Sprzyjają im monokultury leśne ubogie w podszyt, niepokojenie zwierzyny spychające ją w młodniki, brak poletek i pasów zaporowych oraz niewłaściwa, zbyt niska redukcja liczebności populacji.

Z broni o lufach gładkich (śrutowej) wolno polować przede wszystkim na zwierzynę drobną — ptactwo łowne (kaczki, gęsi, bażanty, kuropatwy), zające, dzikie króliki, lisy i inną zwierzynę drapieżną, używając śrutu. Po załadowaniu odpowiednim pociskiem kulowym (np. brennekе) z broni gładkolufowej można strzelać do dzików, a tam gdzie przepisy zezwalają — także do niektórej zwierzyny grubej na bliskie odległości. Do strzału kulowego z gładkich luf wymagana jest odpowiednia amunicja kulowa.

Najpewniejszym i zalecanym miejscem śmiertelnego strzału jest komora — okolica serca i płuc tuż za łopatką, dająca szybkie i humanitarne położenie zwierza. Śmiertelne są też trafienia w kark/kręgosłup szyjny oraz w mózg (komorę mózgową), wymagające jednak dużej precyzji. Trafienia w wątrobę i nerki również prowadzą do śmierci, lecz powodują dłuższe konanie i dłuższą ucieczkę postrzałka, dlatego preferuje się strzał na komorę.

Łoś osiąga ostateczną, najwyższą formę poroża w pełni rozwoju fizycznego, zwykle ok. 8-10 roku życia, kiedy byk-łopatacz wykształca pełne, szeroko rozłożone łopaty z licznymi, dobrze rozwiniętymi soplami (palcami). Po szczycie rozwoju, w starszym wieku, poroże zaczyna się uwsteczniać — łopaty maleją i upraszczają się, wracając niekiedy do form badylarza.

Drugie poroże daniela jest silniejsze od pierwszego — tyki dłuższe, z zaznaczającym się już spłaszczeniem górnej części w zaczątek łopaty, choć jeszcze niepełnej. Daniel nasadza je wiosną po zrzucie pierwszego (zrzut zwykle w maju), wyciera (czemcha) z scypułu w sierpniu-wrześniu, a zrzuca je wiosną kolejnego roku, w maju. Pełną łopatę daniel wykształca dopiero w starszym wieku.

Jeleń sika prowadzi osiadły, stadny tryb życia, bytując w niewielkich, zwartych chmarach na ograniczonym areale, silnie przywiązany do swojego terenu. Jest aktywny głównie o zmierzchu, w nocy i o świcie, dzień spędzając w gęstym ostępie. Preferuje lasy z bogatym podszytem sąsiadujące z polami; w Polsce występuje nielicznie i lokalnie (m.in. okolice Pomorza i okolic Łodzi/Boryszewa).

Adiutant to silny, dojrzały byk jelenia trzymający się w okresie rykowiska na obrzeżu chmary byka stadnego. Pomaga on (mimowolnie) utrzymać łanie w zgrupowaniu, lecz jednocześnie czyha na okazję pokrycia łań, gdy byk stadny jest zajęty walką z rywalem. Jego obecność dodatkowo niepokoi byka stadnego i podtrzymuje napięcie godowe w rykowisku.

Prawidłowo rozwijający się byk jelenia powinien wykształcić wieniec obustronnie koronny (korony na obu tykach) w pełni rozwoju fizycznego, czyli zazwyczaj w II-III klasie wieku — najczęściej od ok. 6-8 roku życia. Wcześniejsze, mocne wykształcenie obustronnej korony świadczy o dobrej kondycji i jakości hodowlanej byka; jej trwały brak u dojrzałego byka jest cechą selekcyjną.

Sarna jest wybiórczym przeżuwaczem (typ skubacza), pobierającym przede wszystkim soczyste, łatwo strawne i delikatne rośliny: zioła, młode pędy, pąki, liście drzew i krzewów, trawy, a także rośliny uprawne, owoce leśne, żołędzie i grzyby. Skład żeru zmienia się sezonowo, a zimą sarna zgryza pędy i pąki oraz korzysta z dokarmiania. Z uwagi na mały żołądek żeruje często i wybiórczo.

Poroże rogacza wyrasta z możdżeni kości czołowej i rozwija się w okresie zimowo-wiosennym, rosnąc w scypule — skórze obficie unaczynionej i pokrytej delikatnym meszkiem, która odżywia rosnące parostki. Po zakończeniu wzrostu i zwapnieniu kości dopływ krwi ustaje, scypuł zasycha, a rogacz wyciera (czemcha) poroże, nadając mu ostateczną barwę pochodzącą od soków roślin. Rogacz nosi wytarte parostki przez okres godowy, a zrzuca je jesienią (zwykle październik-listopad).

Do urządzeń hodowlanych zalicza się paśniki i magazyny karmy, lizawki (z solą), wodopoje, poletka łowieckie (produkcyjne, paszowe i zaporowe), pasy zaporowe oraz remizy śródpolne. Ponadto urządza się ambony i zwyżki (urządzenia łowieckie), a także podsypy dla zwierzyny drobnej. Wszystkie one służą poprawie bazy żerowej, warunków bytowania i bezpieczeństwa wykonywania polowania.

Na polowaniu zbiorowym sztucer (broń o lufach gwintowanych z magazynkiem) wolno załadować najwyżej dwoma nabojami — jednym w komorze nabojowej i jednym w magazynku. Jest to zasada bezpieczeństwa obowiązująca przy polowaniach zbiorowych, ograniczająca liczbę naboi w broni gwintowanej.

Ubiór powinien być dostosowany do pory roku i pogody, ciepły, ale niekrępujący ruchów, w barwach ochronnych (leśna zieleń, brąz, szarość) wtapiających się w otoczenie, cichy (z miękkich, nieszeleszczących tkanin) i nieodbijający światła. Wymagane jest wygodne, ciche i wodoodporne obuwie oraz nakrycie głowy. Na polowaniach zbiorowych obowiązkowe są elementy odblaskowe (np. pomarańczowa kamizelka lub czapka) dla bezpieczeństwa, a strój powinien pozostawać w zgodzie z etyką i tradycją łowiecką.

Dojrzałość płciową łoś (byk) i klempa osiągają około 2-3 roku życia, jednak młode byki nie są dopuszczane do rui przez starsze. Pełny rozwój fizyczny byk osiąga zwykle w 6-10 roku życia, a klempa nieco wcześniej. To wtedy poroże byka przybiera ostateczną, najokazalszą formę łopat.

Poroże daniela rozwija się przez kolejne lata: od prostych tyk (szpicak), przez formy z odnogami, aż do charakterystycznej spłaszczonej łopaty z dolnymi i górnymi sękami. Daniela określa się wg poroża jako: guzikarza, szpicaka, łyżkarza, półłopatacza i pełnego łopatacza. Najwyższą formą jest mocno wykształcona, szeroka łopata.

W piątym i dalszym porożu za selekcyjne uznaje się byki sika, które nie wykazują dalszego rozwoju poroża, mają słabe, krótkie tyki, brak prawidłowego rozwidlenia korony lub poroże uwsteczniające się w stosunku do wieku. Selekcji podlegają osobniki słabo rokujące hodowlanie, odbiegające w dół od przeciętnej klasy wiekowej.

Okres wcielania (cielenia) łań przypada na maj-czerwiec, po około 33-34 tygodniach (8 miesięcy) ciąży. Łania na czas porodu odłącza się od chmary, rodzi zwykle jedno cielę, rzadziej dwa. Cielę przez pierwsze dni leży w ukryciu, a matka karmi je i pilnuje, dołączając do chmary po kilku tygodniach.

Jeleń posługuje się przede wszystkim doskonałym węchem (wiatrem), bardzo dobrym słuchem oraz wzrokiem reagującym głównie na ruch. Myśliwy podczas polowania musi podchodzić zawsze pod wiatr, poruszać się cicho i powoli, unikać gwałtownych ruchów oraz wykorzystywać ukształtowanie terenu, by pozostać niewykrytym.

Sarny posiadają gruczoły zapachowe międzyracicowe, gruczoły na biegach (gruczoł śródstopia) oraz w okolicy czoła i nadoczodołowe. Rogacz dodatkowo wykorzystuje gruczoły czołowe do znakowania terenu (czemchanie, bicie kotłów). Gruczoły służą do oznaczania areału osobniczego i komunikacji zapachowej między osobnikami.

U rogaczy wyróżnia się trzy klasy wiekowe: I klasa (pierwsza głowa) - rogacze roczne i 2-letnie; II klasa - rogacze 3-4 letnie; III klasa - rogacze 5-letnie i starsze. Klasy ustala się na podstawie sylwetki, masy ciała i wykształcenia parostków, co decyduje o kwalifikacji do odstrzału selekcyjnego lub łownego.

Zwierzynę płową dokarmia się karmą objętościową (siano, susz liściasty, zielonki), soczystą (buraki, marchew, kiszonki, ziemniaki) oraz treściwą (zboże, owies, kukurydza, kasztany, żołędzie). Karmę wykłada się w paśnikach, brogach i na poletkach, zwłaszcza w okresie zimowym, regularnie i systematycznie, aby zwierzyna przywykła do miejsc dokarmiania.

Broń gwintowaną uznaje się za załadowaną, gdy nabój znajduje się w komorze nabojowej (jest wprowadzony do lufy), niezależnie od tego, czy broń jest zabezpieczona, czy też naboje są tylko w magazynku. Z punktu widzenia bezpieczeństwa broń z nabojem w magazynku i zamkniętym zamkiem również traktuje się jako gotową do strzału i należy zachować pełną ostrożność.

Po trafieniu w kark sarna pada w ogniu (na miejscu). Po trafieniu w komorę (serce, płuca) zwykle wysoko skacze (znaczy się), robi kilka susów i pada w pobliżu, znacząc jasną, spienioną farbą. Po trafieniu w nerki gwałtownie się zapada, garbi grzbiet i ucieka na krótkim dystansie. Po trafieniu w miękkie (jamę brzuszną) sarna garbi się, uchodzi powoli, a dochodzenie należy odłożyć w czasie.

Najwyższą formą poroża daniela jest pełny, szeroki łopatacz - poroże z silnie rozwiniętą, spłaszczoną łopatą zakończoną palczastymi sękami. Daniel osiąga tę formę w wieku około 6-8 lat, w okresie pełnej dojrzałości fizycznej. W kolejnych latach poroże zaczyna się uwsteczniać.

Bazę pokarmową jelenia sika stanowią trawy, zioła, liście i pędy drzew oraz krzewów, a także owoce leśne, żołędzie, kasztany i grzyby. Sika żeruje również na roślinach uprawnych i runie leśnym. Jest typowym roślinożercą, zgryzającym i objadającym podobnie jak jeleń europejski.

Łania wycielona ma zapadnięte słabizny, wyraźnie nabrzmiałe wymię i jest wychudzona po porodzie. Zachowuje się czujnie i ostrożnie, trzyma się w pobliżu ukrytego cielęcia, często wraca do niego, by je karmić. Jest bardzo płochliwa i niechętnie oddala się od miejsca, w którym leży cielę, broniąc go przed drapieżnikami.

Wiek jelenia określa się przede wszystkim na podstawie uzębienia żuchwy - kolejności i stopnia wyrzynania się zębów mlecznych i stałych (do około 2 lat) oraz stopnia starcia koron zębów trzonowych i przedtrzonowych (u sztuk starszych). Ocenia się wysokość korony, zanik fałd szkliwa i odsłonięcie zębiny na powierzchni żującej. Dokładne określenie umożliwia analiza szlifów (przekrojów) zębów i liczenie warstw cementu.

Sarny posługują się głosem zwanym szczekaniem (bekaniem) - krótkim, chrapliwym 'bau-bau', wydawanym przy zaniepokojeniu lub ostrzeganiu. Koza przywołuje koźlęta cichym piszczeniem (fistuła), a koźlęta w niebezpieczeństwie piszczą głośno. W okresie rui rogacz wydaje stękające, sapiące odgłosy przy goniących się sarnach.

Rogacza według kształtu parostków określa się jako: guzikarza (same guzy bez tyk), szpicaka (proste tyki bez odnóg), widłaka (tyki z jedną odnogą - widłą) oraz szóstaka (regularnego, gdy każda tyka ma przedni i tylny odnogę, czyli sześć zakończeń). Wyróżnia się też formy nieregularne i myłkusy o nieprawidłowym, nietypowym porożu.

Liściarka to wiązka ulistnionych, wysuszonych w cieniu gałązek drzew liściastych (np. brzozy, leszczyny, dębu, osiki), przygotowywana latem jako karma objętościowa na zimę dla zwierzyny płowej. Wykonuje się ją ścinając ulistnione pędy w czerwcu-lipcu, wiążąc je w pęczki (miotełki) i susząc w przewiewnym, zacienionym miejscu, by zachowały liście. Zimą wykłada się ją w paśnikach jako wartościową, urozmaiconą karmę.

Pocisk z broni gwintowanej ma duży zasięg maksymalny (kilka kilometrów), jednak skuteczny, celny zasięg myśliwski wynosi zwykle 150-300 m w zależności od kalibru, energii pocisku i przyrządów celowniczych. Skuteczne rażenie zwierzyny grubej wymaga zachowania odpowiedniej energii uderzeniowej pocisku w miejscu trafienia. Należy pamiętać o donośności i rykoszetach - strzelać tylko przy bezpiecznym tle (kulochwycie).

Po trafieniu w kark jeleń pada w ogniu na miejscu. Po trafieniu w komorę (serce, płuca) znaczy się skokiem, robi gwałtowny zryw, uchodzi krótko i pada, znacząc jasną, spienioną farbą. Po trafieniu w nerki zapada się, garbi grzbiet i pada szybko po krótkim dystansie. Po trafieniu w miękkie (trzewia) garbi się, uchodzi wolno z opuszczonym łbem, a dochodzenie postrzałka należy odłożyć o kilka godzin.

Cielęta odstrzeliwuje się w pierwszej kolejności od sztuk słabych, chorych, niedorozwiniętych i osieroconych, a także późno urodzonych, słabo rokujących. Z par matka-cielę zawsze najpierw strzela się cielę, a dopiero potem łanię, by nie pozostawiać osieroconego, niesamodzielnego cielęcia. Pozostawia się natomiast cielęta dobrze rozwinięte i silne.

Zdolność płciową łoś byk i klempa osiągają około 2-3 roku życia, choć młode byki realnie dopuszczane są do rui później, po osiągnięciu odpowiedniej pozycji. Pełny rozwój fizyczny byk osiąga zwykle w 6-10 roku życia, kiedy poroże uzyskuje ostateczną formę łopat, a klempa nieco wcześniej.

Poroże (łopaty) daniela osadzone jest na możdżeniach i składa się z: róży (wieńca u podstawy), nadocznika (oczniaka), środkowej odnogi (nadoczniaka właściwego), tyki oraz spłaszczonej, rozszerzonej łopaty zakończonej palczastymi sękami (wypustkami) z dolnym i górnym sękiem. Na powierzchni poroża występują perły i bruzdy (rynienki) po naczyniach krwionośnych scypułu.

Cielę jelenia rośnie szybko, podwajając masę w pierwszych tygodniach życia, a do jesieni osiąga znaczną część masy dorosłej sztuki. Suknia (okrywa) cielęcia jest rudobrązowa, pokryta charakterystycznymi jasnymi plamkami (pręgowanie ochronne), które maskują je w runie. Plamki zanikają po kilku-kilkunastu tygodniach, gdy cielę przebarwia się na jednolitą zimową suknię.

Licówka to przodująca, doświadczona łania prowadząca chmarę - najczujniejsza sztuka, która pierwsza wyczuwa niebezpieczeństwo i decyduje o kierunku ucieczki. W rykowisku to wokół chmary z licówką gromadzą się łanie, a byk stadny pilnuje haremu. Licówka zachowuje czujność i pełni rolę strażniczki bezpieczeństwa całej chmary.

Okres godowy sarn nazywa się rują (bekowiskiem) i przypada na lipiec-sierpień. Rogacz goni kozę, biegając za nią charakterystycznymi 'kółkami' (rytą, wydeptanymi ścieżkami wokół drzewa lub kępy). U sarny występuje zjawisko ciąży przedłużonej (utajonej) - zapłodnione jajo rozwija się dopiero od grudnia, a koźlęta rodzą się dopiero w maju-czerwcu następnego roku.

Podstawę do określenia wieku sarny stanowi trzeci ząb przedtrzonowy (P3) w żuchwie - u młodej sztuki (koźlęcia) jest on trójdzielny (mleczny, o trzech wierzchołkach), a po wymianie na ząb stały staje się dwudzielny. Pozwala to odróżnić sztukę poniżej i powyżej około 13-14 miesiąca życia. U starszych saren wiek ocenia się dodatkowo po stopniu starcia koron zębów trzonowych.

Lizawka to urządzenie łowieckie dostarczające zwierzynie soli mineralnej - służy zwierzynie płowej (jeleniom, sarnom, danielom), która zaspokaja zapotrzebowanie na sód i mikroelementy, zwłaszcza wiosną. Urządza się ją wykładając sól (bryłę lub sól sypaną) na pniaku, w wydrążonym pniu lub korycie, w spokojnym, suchym miejscu przy ostojach i szlakach zwierzyny. Sól uzupełnia się regularnie, najlepiej od wiosny.

Kaliber broni gwintowanej oznaczany jest na lufie (na komorze nabojowej lub baskili), a na nabojach na dnie łuski (stopce) oraz na opakowaniu amunicji. Oznaczenie podaje się w milimetrach (np. 7x64, 8x57) lub w setnych częściach cala (np. 30-06, .308), gdzie pierwsza liczba to średnica pocisku/kaliber, a druga - długość łuski. Kaliber broni i naboju muszą być ze sobą zgodne.

Po trafieniu w mięśnie (np. komora mięśniowa biegu, partie mięśniowe bez naruszenia organów) zwierzyna zwykle gwałtownie zrywa się i ucieka, znacząc ciemną farbą, lecz nie pada od razu - postrzałek jest lekki i dochodzenie bywa trudne. Po pudle zwierzyna najczęściej odbiega spłoszona, bez oznak postrzału, nie znacząc farby ani sierści; w miejscu strzału brak śladów trafienia, co potwierdza chybienie.

Tuszę sarny po wypatroszeniu należy jak najszybciej wystudzić w miejscu przewiewnym, zacienionym i czystym - najlepiej w chłodni, wywieszoną głową w dół, aby umożliwić odpływ resztek krwi i odprowadzenie ciepła. W porze letniej studzenie musi nastąpić niezwłocznie po odstrzale (w ciągu kilku godzin), by zapobiec procesom gnilnym; jesienią i zimą warunki są łatwiejsze. Tuszy nie wolno układać na ziemi ani w stosach.

Łoś prowadzi raczej samotniczy tryb życia, zwłaszcza dorosłe byki; klempy trzymają się z łoszakami (cielętami). Jest zwierzęciem związanym z terenami podmokłymi, bagnami, olsami i wilgotnymi lasami, aktywnym głównie o świcie i zmierzchu. Nie tworzy dużych stad, a większe skupiska pojawiają się tylko okresowo, np. zimą przy bazie żerowej.

Bazę żerową daniela stanowią trawy, zioła, liście i pędy drzew oraz krzewów, a także żołędzie, kasztany, owoce leśne i grzyby. Daniel chętnie żeruje na łąkach, polach i poletkach, zgryzając rośliny zielne oraz uprawy rolne. Jest typowym roślinożercą o szerokim spektrum pokarmowym, w zimie korzystającym z dokarmiania.

Okres godowy muflona nazywa się rują (bekowiskiem) i przypada na październik-listopad. Tryki (samce) staczają wówczas zaciekłe walki o muflonki, zderzając się ślimami (rogami) z donośnym trzaskiem. Po rui następuje ciąża trwająca około 5 miesięcy, a jagnięta rodzą się wiosną, zwykle w marcu-kwietniu.

Jeleń byk kształtuje poroże na możdżeniach (osadzie czołowej), corocznie je zrzucając (luty-kwiecień) i nakładając nowe. Rosnące poroże okryte jest ukrwionym scypułem (aksamitem), który po zakończeniu wzrostu zasycha i jest wycierany (czemchany) o drzewa, latem-jesienią. Z roku na rok, przy dobrych warunkach, poroże staje się masywniejsze, z większą liczbą odnóg i koroną, aż do osiągnięcia szczytowej formy, po czym następuje uwstecznianie.

Wieniec byka przyszłościowego charakteryzuje się silnym, regularnym rozwojem odpowiednim lub wyprzedzającym wiek - mocnymi, długimi tykami, dobrze wykształconymi odnogami (oczniak, nadoczniak, opętak) oraz dobrze zaznaczoną, rozbudowującą się koroną. Tyki są grube, dobrze rozstawione, perlenie i róże wyraźne. Taki byk rokuje dalszy rozwój i należy go oszczędzać dla hodowli.

Okres wykotu (porodu) sarn przypada na maj-czerwiec; koza rodzi zwykle dwa koźlęta, rzadziej jedno lub trzy. Koza karmiąca pozostawia koźlęta ukryte w wysokiej roślinności i wraca do nich tylko na czas karmienia, by zapachem nie zdradzić ich kryjówki. Jest bardzo czujna i ostrożna, trzyma się w pobliżu, a w razie zagrożenia odciąga uwagę drapieżnika od potomstwa.

Barwa parostków rogacza waha się od jasnobrązowej po ciemnobrązową, niemal czarną, a zakończenia (perły i odnogi) bywają jaśniejsze, wytarte do koloru kości. Barwa powstaje w wyniku czemchania - wycierania zaschłego scypułu o krzewy i drzewa, kiedy barwniki z soków roślinnych (żywicy, garbników) oraz farby wnikają w porowatą powierzchnię poroża. Im więcej żywicy i ciemnych roślin, tym ciemniejsze parostki; perły pozostają jasne od ścierania.

Wodopoje to naturalne lub sztuczne miejsca dostępu zwierzyny do wody pitnej - służą całej zwierzynie, zwłaszcza w okresach suszy i upałów, gdy naturalnych źródeł wody brakuje. Urządza się je w pobliżu ostoi i szlaków zwierzyny, w zacienionych, spokojnych miejscach, np. przez utrzymywanie oczek wodnych, niewielkich zbiorników lub poideł. Stały dostęp do wody przywiązuje zwierzynę do łowiska.

Gdy zwierz pada w ogniu (na miejscu), myśliwy powinien jeszcze chwilę obserwować go z gotową bronią, gdyż może to być tylko ogłuszenie, a dopiero po upewnieniu się o śmierci podejść od grzbietu. Gdy zwierz po strzale uchodzi, należy dokładnie zapamiętać miejsce strzału (anschuss) i kierunek ucieczki, odczekać odpowiedni czas (zależnie od miejsca trafienia), a następnie zbadać ślady na anschussie (farba, sierść, kości) i podjąć dochodzenie postrzałka z psem.

W oznaczeniach metrycznych (7x64, 8x57) pierwsza liczba to kaliber, czyli średnica pocisku w milimetrach (7 mm, 8 mm), a druga - długość łuski w milimetrach (64 mm, 57 mm). Oznaczenie 30-06 jest calowe (amerykańskie): '30' to kaliber w setnych częściach cala (.30, czyli ok. 7,62 mm), a '06' oznacza rok wprowadzenia naboju (1906). Liczby te jednoznacznie identyfikują nabój i muszą być zgodne z oznaczeniem na broni.

Łoś nakłada (osadza) nowe łopaty od kwietnia, czemcha (wyciera scypuł) w sierpniu, a zrzuca poroże od grudnia do lutego, najczęściej po okresie godowym. Młode byki zrzucają później niż dorosłe. Po zrzucie od razu zaczyna się rozwój nowego poroża.

Okres godowy daniela nazywany jest bekowiskiem i przypada na październik (od połowy października do początku listopada). Koliba (bekowisko) to wydeptane, naznaczone moczem i wybite kopytami miejsce tokowe, na którym byk gromadzi łanie i odbywa gody. Byk wabi rykiem zwanym bekaniem i broni terytorium przed rywalami.

Muflon to gatunek górski, pierwotnie zasiedlający kamieniste, skaliste stoki Korsyki i Sardynii; w Polsce introdukowany, najlepiej czuje się na suchych, nasłonecznionych terenach z urozmaiconą rzeźbą. Cechą szczególną jest słaba odporność na wilgoć i głębokie, długo zalegające śniegi oraz na choroby racic, dlatego nie znosi terenów podmokłych. Prowadzi stadny tryb życia i przywiązany jest do areału.

U byka uwsteczniającego się wieniec staje się lżejszy i krótszy, tyki cieńsze, maleje liczba i długość odnóg (zanikają zwłaszcza korony i odnoga środkowa). Róże robią się słabe, perlistość zanika, a poroże bywa niesymetryczne, niskie i gorzej wypielęgnowane. Jest to oznaka starości i wycofywania się sztuki, kwalifikująca byka do odstrzału.

Trzeci ząb przedtrzonowy (P3) jest u przeżuwaczy kluczowy do oceny wieku: w uzębieniu mlecznym jest trójdzielny (trójlistny, z trzema kolumnami), natomiast ząb stały, który go zastępuje, jest dwudzielny (dwulistny). Wymiana mlecznego trójdzielnego na stały dwudzielny świadczy, że zwierzę przekroczyło wiek osobnika rocznego.

Koźlę sarny rodzi się w maju–czerwcu w sukni rudobrązowej, gęsto pokrytej białymi plamkami (cętkami), które stanowią kamuflaż i zanikają po kilku tygodniach. W pierwszych dniach pozostaje w ukryciu (taktyka zalegania), nie ma jeszcze własnego zapachu, a matka karmi je i odwiedza. Rozwija się szybko, po kilku tygodniach podąża za kozą i przechodzi na pokarm roślinny.

Koźlak (młody samiec) staje się rogaczem w drugim roku życia, gdy wykształci pierwsze parostki (zwykle guzikarz lub szpicak). Siutka, czyli młoda samiczka, staje się kozą również w drugim roku życia, najczęściej po pierwszym wykocie. Granicą jest dojrzałość i przejście do roli sztuki dorosłej.

Spałowanie to zdzieranie i zjadanie kory z pni drzew (tzw. spała), wyrządzane głównie przez jeleniowate, przede wszystkim jelenie, a także daniele. Dotyczy młodszych drzewostanów, zwłaszcza świerka, jodły, jesionu i innych gatunków o gładkiej korze, w wieku tyczkowiny. Powoduje osłabienie i deprecjację techniczną drewna, stanowiąc istotną szkodę leśną.

Na miejscu strzału (anschuss) szuka się farby, sierści (włosa), odłamków kości, fragmentów tkanek czy zawartości żołądka, a także tropów i znaków uchodzenia zwierza. Miejsce ogląda się dokładnie, oznacza (np. złamaną gałązką, chustką), a wnioski z koloru i rodzaju farby oraz sierści pozwalają określić miejsce trafienia. Dopiero po analizie anschussu podejmuje się dochodzenie postrzałka.

Niezbędne wyposażenie to: broń myśliwska (sztucer) z amunicją i pozwoleniem, lornetka i ewentualnie luneta, nóż myśliwski (do patroszenia), legitymacja PZŁ i pozwolenie na broń, upoważnienie do wykonywania polowania oraz książka ewidencji pobytu. Dodatkowo: latarka, apteczka, telefon, sznur/wyciągarka, znaczniki do oznaczenia anschussu oraz odpowiedni ubiór i obuwie. Przydatny też pies ułożony do poszukiwań postrzałka.

W pierwszej głowie byk łosia nosi zwykle proste, nierozgałęzione tyki (szpiczak/badylarz), bez wykształconej łopaty. W drugiej głowie pojawiają się pierwsze odnogi i zaczątek łopaty, ale poroże jest jeszcze słabe — forma przejściowa między badylarzem a łopataczem. Pełne, szerokie łopaty łoś wykształca dopiero w późniejszych latach.

Muflon nie nosi poroża, lecz oręż w postaci stałych, rogowych ślimów (rogów) osadzonych na kościanych wyrostkach czaszki, których nie zrzuca. Ślimy rosną przez całe życie, zakręcając się ślimakowato ku tyłowi, w dół i do przodu, a po ich przyroście rocznym (pierścienie, tzw. obrączki) określa się wiek. Im starszy tryk, tym dłuższe i mocniej skręcone ślimy.

U jeleni byków wyróżnia się zwykle trzy klasy wiekowe: I klasa — byki młode (2–4 lata), II klasa — byki średnie, dojrzewające (5–9 lat) oraz III klasa — byki dojrzałe i starsze (10 lat i więcej). Podział służy gospodarce selekcyjnej i kwalifikacji do odstrzału. Granice lat mogą się nieco różnić wg lokalnych zasad selekcji.

Do sztuki selekcyjnej kwalifikują wady i niedorozwój wieńca w stosunku do wieku: brak koron przy wieku, w którym powinny już być, mała liczba odnóg, słabe, cienkie tyki, niskie i lekkie poroże, jednostronne ułomności. Selekcyjne są też byki o porożu uwsteczniającym się oraz wyraźnie odbiegające in minus od przeciętnej dla danej klasy. Ocenę odnosi się zawsze do prawidłowego rozwoju dla wieku.

Sarna posługuje się głównie doskonałym węchem i bardzo czułym słuchem, słabszy jest natomiast wzrok, reagujący przede wszystkim na ruch. Na polowaniu myśliwy musi podchodzić zawsze pod wiatr (z wiatrem od zwierza), poruszać się cicho i unikać gwałtownych ruchów. Wykorzystuje słabość wzroku, pozostając nieruchomo i kryjąc sylwetkę.

Okres godowy sarn to ruja, zwana też bekowiskiem, przypadająca na lipiec–sierpień. Rogacz goni kozę (tzw. pędzenie), często biegając za nią po kole, czemu towarzyszy beczenie. Cechą szczególną jest opóźniona, przedłużona ciąża z diapauzą (uśpieniem zarodka), dzięki czemu koźlęta rodzą się dopiero w maju–czerwcu następnego roku.

Do najczęstszych schorzeń sarn należą choroby pasożytnicze: motylica wątrobowa, robaczyce (nicienie) płuc i przewodu pokarmowego, kokcydioza, świerzb oraz wpływ larw gzów i nosacizny gardłowej. Występują też choroby zakaźne i zatrucia pokarmowe (np. przy nagłej zmianie żeru). Zapobiega się przez utrzymanie właściwego zagęszczenia, higienę miejsc dokarmiania, czyste lizawki, dokarmianie dobrą karmą i odstrzał sztuk chorych.

Z oględzin anschussu po rodzaju i kolorze farby, sierści oraz innych śladów określa się miejsce trafienia i charakter postrzału. Jasna, pienista farba świadczy o trafieniu w płuca (komorę), ciemna o wątrobie, farba z zawartością pokarmu o trafieniu w przełyk/żołądek (miękkie), a sierść i odłamki kości wskazują na trafienie w kończynę lub badyl. Wnioski te decydują o czasie i sposobie podjęcia dochodzenia postrzałka.

Symbol R przy oznaczeniu naboju oznacza łuskę z kryzą wystającą (rantową, np. 7×65 R), stosowaną zwłaszcza w broni łamanej. Symbol S oznacza nabój z mocniejszym ładunkiem i większym ciśnieniem o powiększonej średnicy pocisku — wolno nim strzelać tylko z broni przystosowanej (oznaczonej S). Litera I (lub podobne oznaczenia) wskazuje wariant naboju/komory; nabojami S nie wolno strzelać z broni nieoznaczonej tym symbolem.

O przydatności lunety decydują: powiększenie (np. 4×, 6×, lub zmienne 3–12×), średnica obiektywu (im większa, tym jaśniejszy obraz o zmierzchu, np. 50 mm), oraz źrenica wyjściowa (iloraz średnicy obiektywu i powiększenia, powinna wynosić ok. 7 mm dla polowania o zmierzchu). Istotne są też jasność i transmisja światła, pole widzenia, czytelna siatka celownicza oraz wytrzymałość na odrzut. Dobre parametry zmierzchowe umożliwiają celny strzał o świcie i zmierzchu.

Łoś zmienia suknię dwa razy w roku — wiosną i jesienią. Wiosną (maj–czerwiec) wyciera ciemną, gęstą i długą suknię zimową na krótszą, jaśniejszą, rudobrązową suknię letnią, a jesienią (wrzesień–październik) na nowo zakłada ciemną, szarobrązową suknię zimową z gęstym podszerstkiem chroniącym przed mrozem.

Wiek byka daniela ocenia się z sylwetki: młode sztuki są smukłe, wysokonożne, o krótkim tułowiu i wysoko noszonym łbie, z lekkim, słabo rozwiniętym porożem. Starsze byki mają masywny, beczkowaty tułów, grubą szyję, niżej noszony łeb, opadający grzbiet oraz ciężką, szeroką łopatę. Im starszy daniel, tym pełniejsza, krępa sylwetka i mocniejsze poroże.

U jelenia sika w piątym i dalszym porożu za selekcyjne uznaje się byki, które nie wykształciły prawidłowej, regularnej formy poroża odpowiedniej do wieku — np. nie mają pełnej liczby odnóg, mają poroże słabe, niesymetryczne lub wyraźnie uwsteczniające się. Oceny dokonuje się względem prawidłowego rozwoju dla starszej sztuki. Sztuki mocne, prawidłowo rozwinięte oszczędza się jako reproduktory.

Byk łowny to sztuka dojrzała, najstarszej klasy wiekowej (zwykle III klasa, ok. 10 lat i więcej), o w pełni wykształconym, mocnym wieńcu, który osiągnął swoje maksimum lub zaczyna się uwsteczniać. Jest to byk, który przekazał już geny i nie jest perspektywiczny hodowlanie. Takiego osobnika można przeznaczyć do odstrzału łownego (medalowego), zgodnie z zasadami selekcji.

Rogacz w I klasie wiekowej (1–2 lata) ma sylwetkę smukłą, wysokonożną, o cienkiej szyi i lekkim przodzie, sukni latem rudej, zimą szarobrązowej. Parostki są słabe, cienkie, krótkie, często szpicaki, guzikarze lub niskie szóstaki o wąskim rozłogu i delikatnych różach. Zachowuje się nieufnie i niepewnie, łatwo daje się zwabić, jest ruchliwy i mało doświadczony.

Rogacza bez parostków (po zrzucie lub przed nasadą) odróżnia się od kozy po pędzlu (kępce włosów na prąciu) widocznym na podbrzuszu, którego koza nie ma. Koza natomiast ma fartuszek — kępkę włosów przy lustrze (sromie). Różni je też budowa: rogacz jest masywniejszy, mocniejszy w przodzie, ma grubszą szyję, oraz białe miejsca po różach na czole.

U jeleni najczęstsze są choroby pasożytnicze: motylica wątrobowa, robaczyce żołądkowo-jelitowe i płucne, świerzb, wągrzyca oraz larwy gzów; występują też pryszczyca i gruźlica. Sprzyja im przegęszczenie populacji i złe warunki bytowe. Zapobiega się przez utrzymanie właściwej liczebności i struktury, higienę dokarmiania, czystość lizawek i wodopojów oraz odstrzał sztuk chorych i osłabionych.

Po trafieniu w płuca (komorę) farba jest jasnoczerwona, pienista, z pęcherzykami powietrza; po wątrobie — ciemna, gęsta, brunatnoczerwona. Po trafieniu w miękkie (przewód pokarmowy, żołądek) farba jest skąpa, zmieszana z treścią pokarmową i nieprzyjemnie pachnie. Po trafieniu w mięśnie (mięso) farba jest jasnoczerwona, czysta i zwykle obfita, bez pęcherzyków.

W broni gwintowanej występują mechaniczne (otwarte) przyrządy celownicze — muszka i szczerbinka (przeziernik), a także optyczne: luneta celownicza (celownik optyczny) oraz nowoczesne celowniki kolimatorowe i noktowizyjne/termowizyjne. Przyrządy optyczne umożliwiają celny strzał na większe odległości i przy słabym świetle. Część sztucerów wyposażona jest w szyny montażowe pod te przyrządy.

Tuszę po wytrzewieniu (patroszeniu) należy jak najszybciej wystudzić — rozewrzeć jamę brzuszną i klatkę (np. patyczkiem rozporowym), oczyścić z farby i resztek, a następnie zawiesić w miejscu chłodnym, przewiewnym i zacienionym, chroniąc przed owadami. Latem dąży się do szybkiego dostarczenia do chłodni. Wystudzenie i przewietrzenie wnętrza hamuje procesy gnilne.

Byka łosia określa się wedle formy poroża jako: badylarza (łosia o tykach prostych, nierozgałęzionych, bez łopaty), formy pośrednie z zawiązkami odnóg, oraz łopatacza (byka o porożu w kształcie szerokich łopat z odnogami — palcami). Im szersza i cięższa łopata oraz więcej odnóg (sęków), tym sztuka starsza i mocniejsza.

W pierwszym i drugim porożu za selekcyjne uznaje się byki daniela słabo rozwinięte w stosunku do wieku: cienkie, krótkie tyki, brak zawiązków łopaty wtedy, gdy powinna się już zaznaczać, oraz wyraźnie lekkie i ubogie poroże. Sztuki o mocnym, dobrze rozwiniętym i szerokim porożu oszczędza się jako przyszłościowe reproduktory. Ocenę zawsze odnosi się do prawidłowego rozwoju dla wieku.

Byk jelenia w I klasie (2–4 lata) jest smukły, wysokonożny, o cienkiej szyi, krótkim tułowiu i wysoko noszonym łbie; wieniec jest jeszcze słaby — szpicak, widlak lub niski wieniec o cienkich tykach. Za selekcyjne uznaje się szpicaki, sztuki bez prawidłowo zaznaczonych odnóg dolnych (oczniaka, nadoczniaka), o słabym, ubogim wieńcu oraz wyraźnie odbiegające in minus od rówieśników. Mocne, dobrze uzbrojone byki tej klasy oszczędza się.

Pierwszy ząb trzonowy (M1) wyrzyna się u jelenia bardzo wcześnie, w okolicach 3.–4. miesiąca życia, a trzeci ząb trzonowy (M3) pojawia się ostatni, około 26.–28. miesiąca życia (ok. 2 lata). Są to zęby trzonowe stałe, niewymieniane (nie mają poprzedników mlecznych). Pełne uzębienie stałe jeleń osiąga około 2,5 roku, co stanowi podstawę oceny wieku.

Pierwiastka to koza, która po raz pierwszy ma się oźrebić (pierwszy raz prowadzi). Koza prowadząca to taka, która wodzi przy sobie koźlęta (jedno lub dwa). Koza jałowa (pałowa) to sztuka, która w danym roku się nie pokryła lub poroniła i nie prowadzi koźląt. Pałzująca (przelatka/pałowa) bywa też rozumiana jako młoda, niedojrzała jeszcze do rozrodu lub bez potomstwa — przy odstrzale oszczędza się kozy prowadzące, a strzela jałowe i chore.

Plamka, czyli jasne lustro w okolicy zadu, występuje u zwierzyny płowej — u jelenia, daniela i sarny. U sarny jest dobrze widoczna, biała, a jej kształt zmienia się sezonowo: u kozy zimą przybiera kształt zbliżony do serca (z fartuszkiem), u rogacza jest bardziej nerkowaty/owalny. Lustro pełni rolę sygnalizacyjną w stadzie (ostrzeżenie, utrzymanie kontaktu wzrokowego).

Po trafieniu w żuchwę na anschussie znajdziemy odłamki kości żuchwy, wybite zęby oraz krótkie, jasne włosy z głowy, farba bywa skąpa i jasna. Po trafieniu w badyl (kończynę) pozostają odłamki kości, ścięty, sztywny, krótki włos z nogi oraz jasnoczerwona farba, często rozpryśnięta. Oba postrzały są lekkie — zwierz uchodzi, a dochodzenie podejmuje się z opóźnieniem i z psem.

Narogi to części niejadalne i odpadowe pozostające po patroszeniu i obróbce tuszy, przeznaczone tradycyjnie dla psa myśliwskiego lub pozostawiane w łowisku (m.in. części przewodu pokarmowego, racice, niektóre okrawki). Patrochy (wnętrzności, jelita, żołądek, treść trawienna) to zawartość jamy brzusznej usuwana podczas patroszenia. W tradycji łowieckiej rozróżnienie to porządkuje obrzęd pokotu i obchodzenia się z tuszą.

Przy przyrządach mechanicznych (muszka i szczerbinka) za skuteczny i etyczny uznaje się strzał do zwierzyny grubej na odległość do około 100 metrów. Z lunetą celowniczą (przyrządami optycznymi) zasięg skutecznego, pewnego strzału wzrasta do około 150–200 metrów, zależnie od kalibru, amunicji i umiejętności strzelca. Zawsze obowiązuje zasada oddania strzału tylko pewnego, gwarantującego śmiertelne trafienie.

Trofeum (czaszkę z porożem) wybiela się po uprzednim wygotowaniu i oczyszczeniu czaszki z resztek tkanek, chroniąc poroże i róże przed zabieleniem. Stosuje się kąpiel czaszki (bez poroża) w roztworze nadtlenku wodoru (wody utlenionej, perhydrolu) lub w preparatach wybielających, ewentualnie z dodatkiem środków odtłuszczających. Po wybieleniu czaszkę suszy się; poroża nie wybiela się, by zachowało naturalną barwę.

Za selekcyjne w VI i dalszym porożu (klasa wiekowa najstarsza) uznaje się byki daniela wyraźnie uwsteczniające się: o malejącej, słabnącej łopacie, krótszej i węższej niż w latach poprzednich, z zanikającymi sękami i palcami na krawędzi łopaty. Selekcyjne są też byki, które mimo wieku nigdy nie wykształciły prawidłowej, dobrze rozwiniętej łopaty. Daniele w pełni dojrzałe, o mocnym, szerokim porożu z bogatą łopatą są sztukami łownymi (medalowymi), nie selekcyjnymi.

Pierwsze poroże byk jelenia sika zaczyna nasadzać (osadzać) w pierwszym roku życia, a wyciera je z scypułu zwykle wiosną (kwiecień–maj) drugiego roku. Pierwsze poroże ma najczęściej postać prostych, nierozgałęzionych tyk (szpicaka), bez koron. Zrzucanie poroża u sika następuje wczesną wiosną, zwykle w marcu–kwietniu, po czym byk od razu rozpoczyna nakładanie kolejnego.

Muflon prowadzi stadny, dzienny tryb życia. Tworzy chmary: osobne stada tryków oraz stada owiec z jagniętami i młodzieżą, które łączą się w okresie godowym (bekowisko). Bytuje głównie w terenach górskich, pagórkowatych i nasłonecznionych zboczach, jest zwierzęciem o dużej ruchliwości w ciągu dnia, żerującym rano i po południu, odpoczywającym w porze największego nasłonecznienia.

Byk w II klasie wiekowej (ok. 5–9 lat) ma już mocną, pełną sylwetkę: silny kark, głęboką komorę, wyraźny grzebień grzywy w okresie godowym, sylwetkę prostokątną z nisko osadzoną głową. Wieniec jest mocniejszy, z koronami, ale jeszcze nie osiąga szczytowej formy. Za selekcyjne uznaje się w tej klasie byki o porożu wyraźnie słabszym niż przeciętne dla wieku: bez koron przy odpowiednim wieku, o cienkich, krótkich tykach, słabym op3erleniu i małej liczbie odnóg, czyli niezapowiadające rozwoju w byka medalowego.

Jeleń byk porozumiewa się przede wszystkim głosem godowym – rykiem (bukowaniem) w czasie rykowiska, którym znaczy rewir i odstrasza rywali. Łanie i cielęta utrzymują kontakt głosem zwanym bukaniem oraz krótkim szczekaniem alarmowym przy zaniepokojeniu (tzw. boksowanie). Poza głosem jelenie porozumiewają się mową ciała oraz zapachem z gruczołów (znakowanie terenu).

Rogacz w pierwszej głowie (drugi rok życia) ma sylwetkę smukłą, lekką, o cienkim karku i wysokim, jakby "podkasanym" tułowiu, sprawia wrażenie wysokonożnego. Suknia letnia rdzaworuda, zimowa szarobrunatna. Parostki pierwszej głowy są zwykle słabe – szpicaki lub widlaki, krótkie, cienkie, słabo uperlone, o niewielkich różach; rzadziej regularny szóstak. Kształt poroża w tym wieku ma ograniczoną wartość selekcyjną.

Talerz (jasna plama wokół omyka) i lustro to plama na pośladkach zwierzyny płowej – talerz u jelenia i daniela, lustro u sarny. Kwiat to ogon (omyk) sarny i jelenia. Pędzel to kępka włosów na prąciu rogacza i byków, fartuszek (broda) to długie włosy na podgardlu i piersi u kozła oraz byka łosia. Grzywa (peruka godowa) występuje u byka jelenia w okresie rykowiska oraz u muflona. Broda charakterystyczna jest dla łosia (broda pod gardłem).

Wiek żywego rogacza w łowisku określa się szacunkowo z sylwetki i zachowania: młody jest wysokonożny, lekki, o cienkim karku, stary ma niski, krępy tułów, mocny kark, opadający, masywny przód i "prostokątną" budowę. Pomocniczo ocenia się parostki – ich masę, rozłogę, uperlenie i wielkość róż – choć liczba odnóg nie świadczy o wieku. Pewne określenie wieku możliwe jest dopiero po odstrzale, ze startości zębów (uzębienia).

Po trafieniu na nerki zwierz pada zwykle szybko, dochodzenie podejmuje się po krótkim odczekaniu (kilkanaście–kilkadziesiąt minut). Po trafieniu na wątrobę (ciemna farba) należy odczekać dłużej, zwykle ok. 1–2 godziny, by postrzałek się położył i zesztywniał. Po trafieniu na miękkie (komora brzuszna, jelita – farba z treścią pokarmową) dochodzenie odkłada się najdłużej, na 3–6 godzin, a niekiedy do dnia następnego, by zwierz nie został spłoszony i nie uszedł daleko.

Okres godowy daniela nazywa się bekowiskiem i przypada na październik (zwykle połowa października). W tym czasie byki gromadzą się na stałych tokowiskach, wydają charakterystyczny chrapliwy głos zwany bekaniem i staczają walki o łanie. Byk gromadzi i broni haremu łań, znaczy rewir, traci kondycję i prawie nie żeruje.

Ostateczną, najwyższą formą poroża byka jelenia sika jest poroże ośmaka (cztery odnogi na każdej tyce). Tyki są stosunkowo proste, z nadoczniakiem, opóźniakiem (środkowym) i rozwidlonym końcem, bez wykształconej korony typu jelenia szlachetnego. Poroże sika jest mniejsze i smuklejsze niż u jelenia europejskiego.

Okres godowy muflona nazywa się bekowiskiem (ruja) i przypada na późną jesień, zwykle od końca października do grudnia, z nasileniem w listopadzie. Tryki w tym czasie staczają widowiskowe walki, zderzając się ślimami (rogami), tworzą się stada godowe, a tryk kryje owce. Po godach jagnięta rodzą się wiosną, najczęściej w marcu–kwietniu.

Gruczoły zapachowe służą jeleniom do porozumiewania się i znakowania terenu – wydzielają substancje zapachowe, którymi zwierzęta oznaczają areał, szlaki i ostoję. Pomagają w utrzymaniu kontaktu w chmarze, rozpoznawaniu osobników oraz odgrywają rolę w okresie godowym (znakowanie rewiru przez byka). Gruczoły rozmieszczone są m.in. międzyracicowo, na biegach (gruczoł śródpęciowy, skokowy) oraz w okolicy oczodołu (gruczoł podoczodołowy).

Przy ocenie wieńca figurę (przebieg, kształt) tyki jelenia wyprowadza się analizując punkty styczne tyki z odnogami: różę, miejsce osadzenia nadoczniaka, opóźniaka (oczniaka) oraz odnogi środkowej i nasady korony. Łącząc te punkty ocenia się prawidłowość wygięcia tyki, jej rozłogę i regularność. Pozwala to ocenić, czy poroże ma kształt prawidłowy, czy wadliwy.

Perły to wypustki (uperlenie) na powierzchni poroża zwierzyny płowej – jelenia, daniela, sarny – tworzące się przy nasadzie róż i na tykach. Grandle to szczątkowe kły (zęby) w szczęce jelenia (oraz jelenia sika), będące dla myśliwego cenionym trofeum oraz oznaką. Grandle służą myśliwemu jako trofeum i ozdoba, a dawniej także jako wyróżnik – noszone w postaci biżuterii myśliwskiej.

Rogacz w II klasie wiekowej (ok. 3–4 lata) ma sylwetkę wyrównaną, mocniejszą niż roczniak – grubszy kark, głębszą komorę, mniej wysokonożny. Suknia latem żywo rdzawa, zimą szarobrunatna. Parostki zwykle pełne, regularne szóstaki o dobrym uperleniu i wyraźnych różach, w pełni rozwinięte jak na wiek. Zachowuje się pewnie, zajmuje i broni własnego rewiru (terytorium).

Sarna osiąga pełne uzębienie stałe (wymianę zębów mlecznych na stałe) około 13–14 miesiąca życia, czyli mniej więcej w drugim roku życia. Trzeci ząb przedtrzonowy mleczny jest trójdzielny (trójpłatkowy), natomiast ząb stały, który go zastępuje, jest dwudzielny (dwupłatkowy). Ta różnica trzeciego przedtrzonowca jest podstawą rozróżnienia osobnika rocznego od starszego.

Patroszenie wykonuje się bezzwłocznie po odstrzale: zwierza układa się na grzbiecie, nacina powłoki brzuszne od mostka do miednicy, odbija (przecina) łyk (przełyk i tchawicę), wydobywa patrochy (wnętrzności) i naroga, oddziela serce, wątrobę i płuca. Jamę ciała oczyszcza się z farby i resztek, usuwa zmiazgę i skrzepy, a przy trafieniu na miękkie dokładnie przemywa. Tuszę następnie studzi się rozwartą, zawieszoną głową w dół w przewiewnym, chłodnym i zacienionym miejscu, aby szybko odprowadzić ciepło i zapobiec procesom gnilnym.

Luneta celownicza (celownik optyczny) służy myśliwemu do precyzyjnego wycelowania, powiększenia i rozjaśnienia obrazu celu, zwłaszcza o świcie, zmierzchu i w nocy, oraz do oceny zwierzyny przed strzałem. Jej podstawowe elementy to: obiektyw, okular, tubus (korpus), układ soczewek odwracających, siatka celownicza (krzyż celowniczy) oraz bębenki regulacyjne do wprowadzania poprawek w pionie i poziomie, a w lunetach zmiennych także pierścień zmiany powiększenia. Ważnymi parametrami są powiększenie i średnica obiektywu (np. 6×42).

Byk w III (najstarszej) klasie wiekowej, powyżej 10 lat, ma sylwetkę masywną, ale często z oznakami starości: głęboko opadający, obwisły tułów, zapadnięty grzbiet, wystający kościec, niżej noszoną głowę, krótszą szyję. Wieniec zwykle zaczyna się uwsteczniać – staje się słabszy, lżejszy, z malejącą liczbą odnóg i koron (poroże wsteczne). Za selekcyjne uznaje się byki wyraźnie uwsteczniające się, których poroże nie rokuje już poprawy i które przekazują słabe cechy, jednak prawdziwie medalowe, dojrzałe byki przeznacza się do odstrzału łownego, nie selekcyjnego.

Za selekcyjne w drugiej głowie (drugim porożu) uznaje się byki jelenia sika, które wykazują wyraźny niedorozwój poroża jak na wiek – pozostają szpicakami lub mają tyki bardzo słabe, krótkie, bez prawidłowych odnóg, gdy w tym wieku powinny już rozwidlać poroże. Świadczą one o słabej kondycji i niewłaściwych cechach hodowlanych, dlatego należy je eliminować.

Po odstrzale wiek byka daniela określa się przede wszystkim na podstawie uzębienia – kolejności wyrzynania i wymiany zębów oraz stopnia ich starcia (zużycia korony i koron zębów trzonowych). Pomocniczo ocenia się budowę i stan poroża (łopaty) oraz cechy panewek poroża i ogólny rozwój czaszki. Najpewniejszą metodą jest analiza startości i przekroju zębów (cementu).

Siła uderzeniowa (energia pocisku) zależy od masy pocisku i kwadratu jego prędkości (E=½mv²) oraz od konstrukcji pocisku, czyli zdolności do oddania energii w ciele zwierzyny. Pociski lekkie i szybkie mają płaski tor i dużą energię na bliskim dystansie, ale szybciej tracą prędkość i mogą się gwałtownie rozpadać; pociski ciężkie zachowują energię na większych odległościach, lepiej penetrują, lecz mają bardziej wygięty tor lotu. Dobór pocisku powinien zapewniać dostateczną energię i prawidłowe odkształcenie dla danego gatunku zwierzyny.

Za przyszłościowe w pierwszej głowie uznaje się rogacze, które już jako roczniaki mają regularne, dobrze założone parostki – pełne szóstaki o prawidłowych różach i dobrym uperleniu, rokujące rozwój w mocnego kozła. Za wybitnie przyszłościowe uznaje się rogacze o szczególnie silnym pierwszym porożu – mocnym, wysokim, dobrze rozłożonym szóstaku z grubymi tykami i wyraźnym uperleniem, znacznie przewyższającym przeciętną dla wieku. Takie sztuki bezwzględnie się oszczędza.

Koczowisko (ostoja) to miejsce dziennego odpoczynku i przebywania zwierzyny, zwykle dobrze osłonięte, zaciszne i bezpieczne – w gęstwinach, młodnikach, trzcinach lub trudno dostępnych partiach łowiska. Służy zwierzynie płowej i czarnej jako ostoja, w której zalega na dzienne legowiska, chroniąc się przed niepokojeniem. Z koczowiska zwierzyna wychodzi na żerowiska o zmierzchu i w nocy.

Inwentaryzację jeleni i sarn prowadzi się głównie wczesną wiosną (luty–marzec), gdy zwierzyna jest skupiona, najczęściej metodą obserwacji bezpośredniej na żerowiskach i polach o świcie i zmierzchu, metodą pędzeń próbnych w wyznaczonych powierzchniach oraz na podstawie tropień na śniegu i obserwacji całorocznych. Wyniki nanosi się na karty inwentaryzacyjne z podziałem na płeć i klasy wiekowe, co jest podstawą do ustalenia planu łowieckiego i wielkości odstrzału.

Po trafieniu na miękkie (jama brzuszna, jelita) dochodzenie odkłada się długo – zwykle na kilka godzin (3–6), a często do następnego dnia, by postrzałek się położył i nie został wypłoszony. Po trafieniu na żuchwę, badyl (kończynę) czy cewkę (przedramię/podudzie), gdzie rana nie jest śmiertelna, dochodzenie należy podjąć możliwie szybko i energicznie, idąc za farbą z pomocą ułożonego psa, aby zwierz nie uszedł zbyt daleko i nie cierpiał. W praktyce takie postrzałki dogania się i dostrzeliwuje jak najprędzej.

Po pewnym położeniu zwierza należy podejść ostrożnie od grzbietu, upewnić się że jest martwy (sprawdzić odruch oka), a w razie potrzeby oddać strzał dobijający. Następnie oddaje się hołd zwierzynie (ostatni kęs, znakowanie), po czym bezzwłocznie patroszy się tuszę – odbija łyk, wyjmuje patrochy, oczyszcza jamę ciała z farby. Na końcu tuszę się studzi i zabezpiecza, a odstrzał odnotowuje w upoważnieniu do wykonywania polowania.

Tuszę przygotowuje się do transportu po wypatroszeniu, ostudzeniu i ocieknięciu z farby, gdy jest już sztywna i schłodzona – przewóz ciepłej, nieostudzonej tuszy grozi zaparzeniem i gniciem. Tuszę oczyszcza się z zanieczyszczeń, w razie potrzeby osusza, zabezpiecza jamę brzuszną (rozpórką) przed zamknięciem i dostępem powietrza oraz chroni przed owadami i brudem. Transportuje się ją w czystym, przewiewnym środku, zawieszoną lub ułożoną tak, by nie ulegała zgnieceniu, możliwie szybko do punktu skupu lub chłodni.

Lunetą celowniczą należy posługiwać się ostrożnie, chroniąc soczewki przed uderzeniami, wilgocią i zabrudzeniem, używając przykrywek (kap) na obiektyw i okular podczas przenoszenia. Przed strzałem ustawia się okular ostro na siatkę celowniczą, a obraz na cel, dbając o właściwą odległość oka od okularu (odstęp źrenicy wyjściowej), by uniknąć uderzenia łukiem brwiowym przy odrzucie. Luneta powinna być prawidłowo wstrzelana (przystrzelana), a jej regulacji nie zmienia się przypadkowo w terenie.

Lornetka myśliwska służy do obserwacji i oceny zwierzyny z odległości – rozpoznania gatunku, płci, wieku i klasy selekcyjnej oraz oceny trofeum przed strzałem, a także do obserwacji terenu i odszukiwania postrzałka. Jej zaletą jest powiększenie i rozjaśnienie obrazu (zwłaszcza modele 7×50, 8×56 dobre o zmierzchu) oraz obraz przestrzenny, dwuoczny. Wadą jest ciężar, koszt oraz to, że nie służy do celowania – obserwację należy oddzielić od strzału.

W metryczce trofeum podaje się: gatunek i płeć zwierzyny, datę i miejsce (obwód łowiecki, region) pozyskania, nazwisko myśliwego, masę i wymiary trofeum oraz dane koła łowieckiego. Dołącza się informacje niezbędne do wyceny medalowej i oceny prawidłowości odstrzału (np. szacowany wiek). Metryczka towarzyszy trofeum podczas komisyjnej oceny.

Ciche rykowisko (słabe bukowanie byków) powodują przede wszystkim niewłaściwa struktura populacji – nadmiar byków przy niedoborze łań lub odwrotnie, a zwłaszcza brak dojrzałych, silnych byków, które normalnie napędzają rywalizację głosową. Sprzyja mu też nadmierne niepokojenie zwierzyny (presja polowań, ruch ludzi), zła pora i pogoda (ciepło) oraz zbyt mała liczebność jeleni. W dobrze ułożonej populacji z właściwym stosunkiem płci i wieku rykowisko jest donośne.

Bukowisko i rykowisko to nazwy okresu godowego jelenia szlachetnego (byk bukuje, ryczy). Bekowisko to okres godowy daniela oraz muflona (samce bekają). Ruja to okres godowy sarny (przypada w lipcu–sierpniu); terminem ruja określa się też ogólnie czas godowy u innej zwierzyny, np. dzika (huczka). Każdy gatunek ma więc własne, gwarowe określenie godów.

Guzikarze występują u sarny – to roczne rogacze, których pierwsze parostki mają postać krótkich guzów (guzików) nieprzekraczających wysokości łyżek. Za przyszłościowe uznaje się guzikarze o mocnych, grubych, dobrze osadzonych guzach z zawiązkami róż, rokujących dobry rozwój. Za selekcyjne uznaje się guzikarze o słabych, cienkich, zniekształconych lub nierównych guzach, świadczących o słabej kondycji – te przeznacza się do odstrzału.

Odstrzałowi należy poddawać kozy stare, słabe, chore, ułomne, niedorozwinięte oraz jałowe (nieprowadzące koźląt), a także kozy o złej kondycji, które źle wodzą potomstwo. Oszczędzać należy kozy zdrowe, dobrze rozwinięte, w pełni sił, prowadzące koźlęta (matki), gdyż stanowią podstawę rozrodu i prawidłowo wodzą młode. Przy odstrzale koźląt i kóz zachowuje się zasadę strzelania najpierw koźlęcia, a potem kozy, by nie osierocić młodego.

O uwstecznianiu się byka jelenia świadczy poroże słabsze niż w latach poprzednich: malejąca masa i rozłoga tyk, zanikające korony i odnogi, krótsze, cieńsze tyki, niekiedy poroże wsteczne i niska, opadająca sylwetka starca. U rogacza uwstecznianie objawia się słabszymi, krótszymi i lżejszymi parostkami, zanikaniem odnóg (powrót do widlaka lub szpicaka), słabym uperleniem oraz starczą, krępą sylwetką. Takie sztuki podlegają odstrzałowi selekcyjnemu.

Do II klasy (niższej wartości) kwalifikuje się tuszę z wadami obniżającymi jakość mięsa: rozległym postrzałem (zniszczenie cennych partii, trafienie na miękkie z zanieczyszczeniem treścią pokarmową), zabrudzeniem, zakrwawieniem mięśni, opóźnionym lub niewłaściwym patroszeniem i studzeniem, oznakami zaparzenia. Także tusze nieprawidłowo obchodzone, uszkodzone mechanicznie lub z drobnymi zmianami chorobowymi. Tusza I klasy to sztuka prawidłowo trafiona, czysto wypatroszona i dobrze ostudzona.

W systemie oceny prawidłowości odstrzału samców zwierzyny płowej punkty zielone (dodatnie/pozytywne) oznaczają odstrzał prawidłowy, zgodny z zasadami selekcji i nie pociągają konsekwencji. Punkty żółte (ostrzegawcze) oznaczają odstrzał na granicy prawidłowości – są upomnieniem, sygnałem do poprawy, bez sankcji. Punkty czerwone (ujemne) oznaczają odstrzał nieprawidłowy (np. byka łownego zamiast selekcyjnego) i pociągają konsekwencje – sankcje organizacyjne i dyscyplinarne, ich nagromadzenie może skutkować karą lub utratą uprawnień selekcjonerskich.

Jeleń ma gruczoły zapachowe rozmieszczone m.in. w okolicy oczodołu (gruczoł podoczodołowy, tzw. dołki łzowe), na biegach – gruczoł śródpęciowy i skokowy (na badylach) oraz między racicami (gruczoł międzyracicowy), a także czołowe. Służą do znakowania terenu, szlaków i ostoi, porozumiewania się i rozpoznawania osobników w chmarze oraz odgrywają rolę w okresie godowym. Wydzielina pozostawia ślad zapachowy na roślinności i tropach.

Talerz (u jelenia i daniela) oraz lustro (u sarny) to jasna plama na pośladkach wokół omyka. Spełnia rolę sygnalizacyjną – nastroszone, rozjaśnione lustro/talerz jest sygnałem alarmowym i ostrzegawczym dla reszty stada, ułatwiając utrzymanie kontaktu wzrokowego, zwłaszcza w ucieczce i w gęstwinie czy o zmierzchu. U sarny lustro w zimie powiększa się i jaśnieje.

W porze nocnej (od zmierzchu do świtu) wolno polować na dziki, a także na drapieżniki (lis, jenot) – zwierzynę, której odstrzał w nocy dopuszczają przepisy; nie wolno natomiast polować nocą na zwierzynę płową (jeleniowate) poza wyjątkami określonymi w prawie. Niezbędny sprzęt to broń z odpowiednią lunetą o dużej jasności (np. obiektyw 50–56 mm), źródło światła – lampa/szperlacz lub przyrządy noktowizyjne i termowizyjne tam, gdzie są dozwolone, oraz pewne podparcie (ambona). Konieczna jest szczególna ostrożność i pewna identyfikacja celu przed strzałem.

Przyrządami optycznymi posługuje się rozdzielając ich funkcje: lornetką prowadzi się obserwację i ocenę zwierzyny (gatunek, płeć, wiek, klasa, trofeum), a dopiero po podjęciu decyzji o strzale spogląda się przez lunetę celowniczą, by wycelować. Optykę chroni się przed wilgocią i zabrudzeniem (kapy na soczewki), a obraz ustawia ostro. Przez lunetę celowniczą nigdy nie obserwuje się zwierzyny ani ludzi w celu rozpoznania, bo oznacza to kierowanie na nich wylotu lufy.

Lunetę ustawia się (przystrzeliwuje) do oddania celnego strzału przez wstrzelanie broni na strzelnicy – oddaje się serie strzałów do tarczy na określoną odległość (zwykle 100 m) i bębenkami regulacyjnymi przesuwa siatkę celowniczą w pionie i poziomie tak, aby średni punkt trafienia pokrył się z punktem celowania. Przed strzałem dba się o właściwy odstęp oka od okularu i ostre ustawienie siatki na okularze, a obraz na cel. Tak wstrzelana luneta zapewnia zgodność punktu celowania z punktem trafienia.

Tuszę studzi się bezzwłocznie po wypatroszeniu, wieszając ją głową w dół lub na rozporze w miejscu chłodnym, przewiewnym, zacienionym i czystym, z dala od owadów. W porze letniej, przy wysokich temperaturach, studzenie musi być bardzo szybkie – najlepiej skierować tuszę do chłodni, gdyż ciepło sprzyja zaparzeniu i gniciu; w porze jesiennej (chłodniejszej) wystarczy zwykle przewiewne, zacienione miejsce na świeżym powietrzu. Tusza powinna ostygnąć ("przejść") i ocieknąć przed transportem, zwykle przez kilka–kilkanaście godzin.

Grandle ma jeleń szlachetny (oraz jeleń sika) – są to szczątkowe kły (zęby) osadzone w szczęce (górnej), będące pozostałością po dawnym uzębieniu przodków. Dla myśliwego grandle stanowią cenione trofeum i ozdobę, używaną tradycyjnie w biżuterii myśliwskiej (spinki, kołnierze). Świadczą o pozyskaniu jelenia i są elementem tradycji łowieckiej.

Łopata daniela to spłaszczona, rozszerzona górna część tyki poroża. Jej elementy to: róża (wieniec u nasady poroża) i panew, tyka u podstawy, nadoczniak (oczniak) odchodzący nad różą, ponadto środkowy (opóźniak) odchodzący przed łopatą, oraz właściwa łopata – szeroka, płaska blacha z palcami (sękami) na tylnej krawędzi i wyrostkiem szczytowym. Im szersza, dłuższa i bardziej uperlona łopata z licznymi palcami, tym cenniejsze trofeum.

Wiek żywego byka ocenia się głównie z sylwetki i zachowania: młody jest wysokonożny, smukły, o lekkim karku i wysoko noszonej głowie; stary ma masywny, obwisły tułów, opadający grzbiet, krótszą szyję, niżej noszoną głowę i głęboką komorę. Pomocniczo ocenia się poroże – masę, rozłogę i charakter (poroże wsteczne wskazuje na sztukę starą), pamiętając jednak, że liczba odnóg nie świadczy o wieku. Pewne określenie wieku możliwe jest dopiero po odstrzale na podstawie uzębienia.

Po strzale myśliwy zapamiętuje miejsce stania zwierza i kierunek jego ucieczki, a po odczekaniu odpowiedniego czasu (zależnie od miejsca trafienia) udaje się na miejsce strzału (anschuss) i bada ślady – farbę, sierść (cechy), odłamki kości, tkanki – by ocenić rodzaj trafienia. Dochodzenie prowadzi się idąc za farbą i tropem, z reguły z ułożonym psem (posokowcem) na otoku, ostrożnie i cicho, aby nie ponaglać postrzałka. Po dojściu zwierza oddaje się w razie potrzeby strzał dobijający; każdego postrzałka należy bezwzględnie dochodzić.