Gwara łowiecka: słownik pojęć, nazwy zwierzyny i części ciała

Gwara łowiecka (język łowiecki) to specjalistyczne słownictwo, którym myśliwi opisują zwierzynę, jej części ciała, zachowanie i pracę psa. Kluczowa zasada: ta sama część ciała ma inną nazwę zależnie od gatunku. Nogi jelenia to badyle, nogi dzika to biegi, nogi sarny to cewki, a nogi zająca to skoki. Podobnie z ogonami: ogon zająca to omyk, ogon lisa to kita, ogon dzika to chwost, a ogon zwierzyny jeleniowatej to kwiat.

Znajomość gwary jest sprawdzana na egzaminie dla nowo wstępujących do PZŁ (blok tradycji, kynologii i rozpoznawania zwierzyny). W tym słowniku zbieramy najważniejsze terminy pogrupowane tematycznie, żeby łatwiej było je zapamiętać.

Po co uczyć się gwary łowieckiej

Język łowiecki to część tradycji, ale też praktyczne narzędzie: pozwala precyzyjnie opisać zwierzynę i sytuację na polowaniu. Na egzaminie pytania o gwarę pojawiają się głównie w blokach tradycji i etyki łowieckiej, kynologii oraz biologii i rozpoznawania zwierzyny. Nie trzeba znać każdego słowa, ale nazwy części ciała najpopularniejszych gatunków (jeleń, dzik, sarna, zając, lis) oraz nazwy samców, samic i młodych to materiał, który wraca w testach regularnie.

Nogi zwierzyny: badyle, biegi, cewki, skoki

Nazwa kończyn to jeden z najczęściej mylonych tematów, bo dla każdego gatunku jest inna.

Gatunek	Nogi w gwarze łowieckiej
Jeleń, łoś, daniel, muflon	badyle
Dzik	biegi
Sarna	cewki
Zając, królik	skoki
Ptaki (np. bażant, kuropatwa)	cieki
Kaczki, gęsi (ptactwo wodne)	wiosła

Ogony w gwarze łowieckiej: kwiat, kita, omyk, chwost

Drugi klasyczny zestaw pytań egzaminacyjnych. Ogon zająca w gwarze łowieckiej to omyk, to najczęściej wyszukiwane pojęcie z tej grupy.

Gatunek	Ogon w gwarze łowieckiej
Jeleń, daniel, sarna (zwierzyna jeleniowata)	kwiat
Zając	omyk
Lis	kita
Dzik	chwost

Warto nie mylić ogona z jasną plamą na pośladkach zwierzyny płowej: u jelenia i daniela nazywa się ona talerzem, a u sarny lustrem. To osobne pojęcia od samego ogona (kwiatu).

Części ciała zająca

Zając ma wyjątkowo bogate, odrębne nazewnictwo, dlatego pojawia się na egzaminie częściej niż inne gatunki.

Część ciała zająca	Nazwa w gwarze
Ogon	omyk
Nogi	skoki
Uszy	słuchy
Oczy	trzeszcze
Zęby	strugi
Sierść (także królika)	turzyca
Tłuszcz (także królika)	skrom

Części ciała dzika

Część ciała dzika	Nazwa w gwarze
Nogi	biegi
Ogon	chwost
Ryj (wydłużona część łba)	gwizd
Zakończenie ryja	tabakiera
Dłuższa szczecina na grzbiecie	chyb

Uwaga: w potocznych zestawieniach można spotkać zapis „ogon dzika = tabakiera". To błąd. Ogon dzika to chwost, natomiast tabakiera to zakończenie ryja (gwizda).

Nazwy samców, samic i młodych

Płeć i wiek zwierzyny również mają własne określenia.

Gatunek	Samiec	Samica	Młode
Dzik	odyniec (starszy)	locha	warchlak
Sarna	rogacz / kozioł	koza	koźlę
Łoś	byk	klępa (łosza)	łoszak
Wilk	basior	wadera	brak osobnej nazwy
Żubr	byk	krowa	brak osobnej nazwy

U dzika spotyka się też pośrednie określenia samca zależne od wieku: przelatek to dzik urodzony w poprzednim roku, a wycinek to dwu- lub trzyletni samiec o wycinających się na zewnątrz kłach.

Stada i okresy godowe

Termin	Znaczenie
wataha	stado dzików
chmara	stado jeleni
rudel	stado saren
rykowisko	okres godowy jeleni
bukowisko	okres godowy łosi
ruja	okres godowy saren
parkoty	okres godowy zajęcy

Więcej o samym przebiegu i terminie godów u saren piszemy w osobnym wpisie: „Kiedy jest ruja u saren".

Inne przydatne pojęcia

Poza nazwami części ciała warto znać podstawowe słownictwo z tropienia i obchodzenia się ze zwierzyną:

• farba: krew zwierzyny.
• trop: odciski nóg zwierzęcia na ziemi lub śniegu.
• narogi: jadalne narządy wewnętrzne zwierzyny grubej: płuca, serce, wątroba i nerki.
• scypuł: skóra pokrywająca rosnące poroże jeleniowatych.
• wieniec: poroże jelenia; poroże łosia to rosochy.
• kotlina: płytkie zagłębienie w ziemi będące bezśnieżnym legowiskiem zająca.
• biała stopa: teren łowiska pokryty śniegiem (odwrotność: czarne pole).
• naganka: grupa ludzi napędzająca zwierzynę na myśliwych na polowaniu zbiorowym.

Jak nauczyć się gwary skutecznie

• Zacznij od trybu nauki bez limitu czasu i przerabiaj bazę pytań z wyjaśnieniami, aż nazwy części ciała wchodzą automatycznie.
• Krótkie serie utrwalaj na fiszkach: od razu widzisz poprawną odpowiedź i wyjaśnienie.
• Gdy materiał zacznie wchodzić, rób egzaminy próbne i dociągaj słabe punkty powtórkami adaptacyjnymi.
• Do części ustnej ćwicz pytania ustne: tam gwara pojawia się w pytaniach o rozpoznawanie i biologię zwierzyny.
• Zobacz też przykładowe pytania z omówieniem oraz pełen zakres egzaminu łowieckiego.
• Wszystko w jednym miejscu: testy na myśliwego online, ponad 2000 pytań PZŁ z wyjaśnieniami, tryb nauki, egzamin próbny, powtórki i fiszki.

Podstawa prawna

• Ustawa z dnia 13 października 1995 r. Prawo łowieckie (ISAP).
• Rozporządzenie w sprawie uprawnień do wykonywania polowania oraz znakowania tusz zwierzyny (zakres i tryb egzaminu; szczegóły potwierdzaj w aktualnym brzmieniu i u organizatora).
• Polski Związek Łowiecki: organizator egzaminu i strażnik tradycji łowieckiej, w tym języka łowieckiego.

Materiał ma charakter pomocniczy i edukacyjny; nie zastępuje przepisów ani oficjalnych materiałów PZŁ. Znaczenie terminów oraz zakres egzaminu zawsze potwierdzaj u organizatora, właściwego zarządu okręgowego Polskiego Związku Łowieckiego.

Najczęstsze pytania

Jak nazywa się ogon zająca w gwarze łowieckiej? Ogon zająca to omyk. Dla porównania: ogon lisa to kita, ogon dzika to chwost, a ogon zwierzyny jeleniowatej (jelenia, daniela, sarny) to kwiat.

Jak nazywają się nogi poszczególnych zwierząt? Nogi jelenia, łosia i daniela to badyle, nogi dzika to biegi, nogi sarny to cewki, a nogi zająca to skoki.

Czy ogon dzika to tabakiera? Nie. Ogon dzika w gwarze łowieckiej to chwost. Tabakiera to zakończenie ryja (gwizda) dzika, a nie jego ogon.

Jak nazywa się sierść i tłuszcz zająca? Sierść zająca (i królika) to turzyca, a tłuszcz to skrom.

Czy gwara łowiecka jest na egzaminie? Tak, nazwy części ciała, płci i młodych zwierzyny oraz podstawowe pojęcia z tradycji i kynologii pojawiają się w części pisemnej i ustnej egzaminu dla nowo wstępujących do PZŁ.